Cəmil Həsənli: "Rusiya siyasi dairələrinin, ziyalılarının, bu dövlətin mədəni, mənəvi həyatında son dərəcə mühüm rol oynayan insanların bu fikirləri eşitməsi zəruri idi"
"Bütün illərin əvvəlində bu fikirləri səsləndirirlər. İlin sonunda isə biz çox böyük təəssüf hissi ilə verilən proqnozların özünü doğrultmadığının və işğal altında olan torpaqlardan Ermənistan silahlı qüvvələrinin geri çəkilmədiyinin şahidi oluruq. Təki bu il verilən proqnozlar bizi təəssüfləndirməsin, özünü doğrultsun"
Dünən Dağlıq Qarabağ danışıqlarının növbəti mərhələsi başlandı. 2010-cü ilin ilk ayında birinci görüş olan müzakirələr Rusiyanın Soçi şəhərində baş tutdu. Postsovet məkanında müalicəvi əhəmiyyəti ilə ad çıxaran Soçinin Dağlıq Qarabağ yarasının sağalmasında nə dərəcədə rol oynayacağı və tarixin yaddaşına düşəcəyi barədə bəri başdan qəti fikir səsləndirmək mümkün deyil. 20 ildən artıq bir zaman kəsiyini problemin həlli danışıqlarına sərf edən tərəflər Rusiyanın iştirakı ilə artıq növbəti bir ili danışıqlara başlamaqla çıxış yolları aramağa cəhd göstərdilər.
Soçi görüşü öncəsi Bakıda Rusiya-Azərbaycan Forumunun keçirilməsi və tədbirdə kifayət qədər nüfuzlu insanların təmsil olunması birmənalı qarşılanmadı. Hər iki tərəfin dövlət, mədəniyyət və media nümayəndələrinin iştirakı ilə baş tutan forumda Azərbaycan nümayəndələrinin səsləndirdiyi fikirlər kifayət qədər rezonans doğurdu. Çünki zaman-zaman müxtəlif səviyyələrdə vurğulanan ftkirlər bir daha açıq və kəskin şəkildə dövlət və mədəniyyət insanlarının dilindən qarşı tərəfə çatdırıldı. Bir daha Dağlıq Qarabağ probleminin həlli yollarının Moskvada olduğu rusiyalı nümayəndələrin diqqətinə çatdırılmaqla yanaşı, həm də dolayısı ilə onlara təmsil etdikləri dövlətə təsir imkanında olduqları xatırladıldı.
Millət vəkili Cəmil Həsənli ilə söhbətimizdə də prezidentlərin Soçi görüşü, forum və Dağlıq Qarabağla bağlı olan müəyyən məqamlara aydınlıq gətirməyə cəhd göstərdik.
- 2009-cü ildə danışıqların intensivləşməsi baxımından Soçi görüşündən nəsə gözləyirsiniz? Ümumiyyətlə, Soçi danışıqlarının problemin həlində hansısa təsiri olacağını düşünürsünüz?
- Belə görüşlər o qədər keçirilib və hansısa müsbət təsirini o dərəcədə hiss etməmişik ki, bununla bağlı hər hansı fikir səsləndirməkdə çətinlik çəkirəm. Ermənistanın torpaqlarımıza təcavüzü ilə bağlı Azərbaycan əlində olan imkanlardan istifadə etməlidir. Problemin çözülməsi istiqamətində aparılan bütün bu danışıqlar əbəsdir. Məqsəd mümkün qədər vaxt uzatmaq, Azərbaycanı mövcud vəziyyətə uyğunlaşdırmaqdır. Dağlıq Qarabağ probleminin tənzimlənməsində vasitəçilik edən ATƏT, onun həmsədrlik institutu və ümumiyyətlə, beynəlxalq təşkilatların bir hissəsinin siyasəti də Azərbaycanı yaranmış mövcud vəziyyətlə barışdırmağa yönəlib.
- Görüş ərəfəsi Bakıda keçirilən Forumun problemin həllinə hansısa təsiri ola bilərmi?
- Rusiya böyük, qonşu dövlət olmaqla yanaşı, həm də böyük elmi, iqtisadi və mədəni potensiala malikdir. Həmçinin də Rusiya regionda maraqları olan, bölgədə həlledici təsir imkanlarına malik dövlətdir. Bütün bunları nəzərə alaraq hesab edirəm ki, Azərbaycanın qonşusu olan Rusiya ilə münasibətləri normal olmalıdır. Bu baxımdan paytaxtda keçirilən Forumu müsbət qiymətləndirirəm.
- Forumda səsləndirilən fikirlərdən hasil olan qənaətinizi bilmək maraqlı olardı...
- Azərbaycan tərəfi məsələni olduqca çox düzgün qoydu. Rusiya siyasi dairələrinin, ziyalılarının, bu dövlətin mədəni, mənəvi həyatında son dərəcə mühüm rol oynayan insanların bu fikirləri eşitməsi zəruri idi. Azərbaycan tərəfi də yaramış fürsətdən yetərincə yararlanaraq son dərəcə redaktə olunmuş şəkildə, tarixi həqiqətlərə əsaslanaraq lazımı fikirləri nümayəndələrin diqqətinə çatdırdı.
- Həm Qarabağ danışıqlarının intensivləşməsi, həm də Soçi görüşü öncəsi belə bir Forumun keçirilməsi təsadüfü idi?
- Doğrudur, Forum əvvəlcədən planlaşdırılmışdı. Amma ikitərəfli münasibətlərin infişakı baxımından Forumun keçirilməsi müsbət addımdır.
- Türkiyə-Ermənistan münasibətlərinin normallaşdırılmasına xidmət edəcək protokollara Ermənistan Konstitusiya Məhkəməsinin əlavələri də Soçi görüşü ərəfəsinə düşdü. "Dağlıq Qarabağ işğalına son verilmədən protokolların ratifikasiyası mümkünsüzdür"-bəyanatı kontekstində bu təsadüfdür, yoxsa?..
- Ermənistan əvvəlcədən Türkiyə ilə münasibətləri normallaşdırmağa və bu prosesə aparan protokollara hazır deyildi. Ona görə də protokollar ortaya çıxandan müxtəlif yollar axtarılırdı. Bu baxımdan belə bir varianta əl atılması təsadüfü sayıla bilməz. Ermənistanın siyasi hakimiyyəti özünü sığortalamaqdan ötrü belə bir yolu seçdi. Əslində Ermənistan Konstitusiya Məhkəməsi tərəfindən atılan bu addım razılaşdırılmış protokolların pozulması və ora əlavə müddəaların artırılması deməkdir. Ermənistan bu yolla Türkiyə ilə münasibətləri normallaşdırma prosesindən yayınmağa cəhd göstərir.
- Kifayət qədər gözlənilməz olan bu hadisəyə Türkiyənin reaksiyası necə olmalıdır?
- Ermənistanın atdığı bu addımı nəinki Türkiyə müxalifəti, hakimiyyət nümayəndələri də kifayət qədər kəskin reaksiya ilə qarşılayır və mənfi qiymətləndirir. Rəsmi Ankara baş vermiş olayı İrəvanın danışıqlardan imtina etməsi və razılaşmalardan qaçması kimi dəyərləndirir. Türkiyə baş naziri Ərdoğanın istər Amerika, istər Rusiya səfərlərində, istərsə də bütün müsahibələrində, keçirilən mətbuat konfranslarında bu məsələ çox açıq şəkidə ortaya qoyulur.
- Ola bilərmi rəsmi Ankara protokolları Konstitusiya Məhkəməsinə, Böyük Millət Məclisinə çıxarmadan ondan imtina etsin?
- Əlbəttə, bu mümkündür. Əgər razılaşdırılmış protokolların mətninə birtərəfi qaydada dəyişiklik olunursa, Türkiyə nəinki onu müzakirəyə çıxarmaya, hətta ondan imtina edə bilər. Mən əminliklə deyə bilərəm ki, Ankara belə bir olaydan sonra protokolları heç müzakirəyə çıxarmayacaq.
- Ankara-İrəvan münasibətlərinin ideoloqu sayılan Vaşinqtonun bu məsələyə reaksiyası təəccüb doğurur. Amerika rəsmisi Qorden və digər həmkarları Ermənistan Konstitusiya Məhkəməsinin bu əlavələrinin məsələyə ciddi təsir göstərməyəcəyini, münasibətlərin normallaşdırılmasına əngəl törətməyəcəyini bəyan etdilər...
- Əgər Amerika regionda sabitlik, sülh istəyirsə və regionda nüfuzlu olan ölkə kimi qalmaqda maraqlıdırsa, məsələlərə birtərəfli yanaşmadan çəkinməlidir. ABŞ işğalçı ilə işğala məruz qalan ölkə arasında fərq qoymalıdır. Eyni zamanda Türkiyə-Ermənistan münasibətlərinin normallaşdırılmasında obyektiv mövqe tutmalıdır.
- Problemin həllində bu ilin dönüş olacağı və Dağlıq Qarabağ ətrafındakı rayonların işğaldan azad olunacağı barədə səsləndirilən fikirləri bölüşürsünüz?
- Bütün illərin əvvəlində bu fikirləri səsləndirirlər. İlin sonunda isə biz çox böyük təəssüf hissi ilə verilən proqnozların özünü doğrultmadığının və işğal altında olan torpaqlardan Ermənistan silahlı qüvvələrinin geri çəkilmədiyinin şahidi oluruq. Təki bu il verilən proqnozlar bizi təəssüfləndirməsin, özünü doğrultsun.
- Son vaxtlar rəsmi dairələrdə təcavüzə məruz qalmış ərazilərin azad olunmasının yolunu müharibədə görənlərin sayı çoxalıb. Verilən bəyanatların arxasında real addımın dayandığını düşünürsünüz?
- İşğal altındakı torpaqlarımızın azad olunması üçün müharibənin olub-olmayacağı ilə bağlı hər hansı bir fikir səsləndirə bilmərəm. Amma hesab edirəm ki, Azərbaycan Ermənistan silahlı qüvvələrinin tapdağı altında qalan ərazilərinin işğaldan xilas olunması yolunda addımlar atmalıdır.
