
Hamı qaçıb gizlənəndə
Sınıq pəncərələrə tutulmuş
qəzet kimi
Şairlərə gəlir dünyanın
soyuğu.
Vaqif Bayatlı Odər
Bildiyiniz kimi, qədim Gəncə qapıları Tiflisdə saxlanılır. Nə qədər çalışsaq da qonşularımız quldurluqla çırpışdırıb apardıqları bu qapıları bizə qaytarmadılar. Bilirsiniz niyə?
Ona görə yox ki, bu qapılar çox qiymətlidi
Ona görə ki, tarixlərində heç bir zəfər qazana bilməmiş gürcülər bu qapılarla öyünürlər. Dünkü, bu günki və gələcək nəsillərinə göstərirlər və göstərmək istəyirlər ki, baxın, haçansa biz də zəfər çalmışıq, bu qapılar da zəfər qənimətidi. Özü də görün kimlərin qapısını sökmüşük?! Türklərin!
Bəli, iqtidar və yerli icra hakimiyyəti Gəncənin əvvəlki şöhrətini özünə qaytarmaq üçün çox işlər görür. Amma Gəncənin Nizamiləşməsi dövlətin işi deyil. Konyanı Mövlanalaşdıran nə böyük Osmanlı imperiyası olub, nə də bügünki Türkiyə dövləti. Konyanı Mövlanalaşdıran Türk xalqıdır. Kimsə bunu dinlə bağlamasın. Çünki Mövlana həzrətlərini ziyarətə gələnlər təkcə müsəlmanlar deyil, yəhudilər, xristianlar, bütpərəstlər də bu Tanrı elçisinin ziyarətinə gəlirlər. Özü də dünyanın hər yerindən. Uzaq Amerikadan, uzaq Yaponiyadan belə. Ziyarətə gələnlərin sayı ildə təxminən 2 milyona çatır. Konyanı türk xalqı Mövlanalaşdırdığı kimi, Gəncəni də yalnız və yalnız Azərbaycan xalqı Nizamiləşdirə bilər.
Quba yolunda Beşbarmaq deyilən dağın döşündə bir pir var. Bu pirdə Tanrısına qovuşan şəxs (qəbri nurla dolsun) nə peyğəmbər övladıdı, nə də peyğəmbər nəslindəndi. Azərbaycanı qılıncla islamlaşdıran və Azərbaycana İslam bayrağı gətirən bir sərkərdədi. Bu yoldan keçən hər yüz maşından 80-90-nı burda saxlayır, adam əlindən tərpənmək olmur. Fürsətgirlər də bu müqəddəs ziyarətgahı bazara çeviriblər, pullu tualetindən tutmuş, burda hər şey satırlar.
Burda nəsə də tikiblər - nə məscid kimi məsciddi, nə də türbə kimi türbə. Hamı elə bilir ki, sərkərdənin (xalq onun sərkərdə olduğunu bilmir, peyğəmbər övladı kimi qəbul edir) qəbri burdadı. Əslində isə həmin sərkərdənin qəbri pirdən təxminən 700-800 metr aralıda dağın döşündədi. Burda çoxlu dini kitablar, peyğəmbər və imamlarımızın rəsmləri (hərçənd ki, İslamda insan üzünü çəkmək qadağan olub) satırlar. Özü də nə gəldi. Çoxu da İranın bizə sırımaq istədiyi zərərli dini kitablar.
Bəli, bu pirdə hamı dayanır, dayanmayanlar da ehtiram əlaməti olaraq heç olmasa maşınlarını sıfırla sürürlər. Mənim xalqın inancı ilə işim yoxdu, özüm də inancı olan adamam. Heç bir pirdən yan keçmərəm, düşərəm nəzir-niyazımı verərəm, bir "Fatihə" surəsi oxuyaram. Və bəlkə Quba yolundakı həmin pirin nəzir qutusuna da indiyədək bir maşının pulunu atmışam.
Və onu da qeyd etməyə bilmərəm ki, xalqın inancı bu gün ölkədə bir biznesə çevrilib. Çox pulu olanlar göydələn, az pulu olanlar isə pir tikmək yarışına giriblər ki, sonra göydələn tiksinlər. Halal xoşları olsun.
Azərbaycanı qılıncla müsəlmanlaşdırana bu ehtiramı göstəririk
Olsun. Əslində biz həmin sərkərdəyə deyil, dinimizə, imanımıza, Tanrımıza ehtiram göstəririk. Bəs bu balaca məmləkəti dünyaya tanıdan, Azərbaycanı dünya mədəniyyətinin beşiyi edən, Tanrı mələkləri kimi bu məmləkəti çiyinlərində saxlayan Nizami Gəncəviyə niyə bu ehtiramı göstərmirik?!
Niyə Nizami Gəncəvinin məqbərəsinin yanında, yolun kənarında bir kitab mağazası açmırıq? Bu mağazada Nizaminin əsərlərini, onun yaradıcılığı ilə bağlı kitabları (özü də təkcə Azərbaycanda deyil, bütün dünyada nəşr olunan kitabları), şairin əsərlərinə çəkilmiş rəsm və illüstrasiyaları, əsərlərinə bəstələnmiş musiqiləri, onun haqqında çəkilmiş filmləri, Nizami Gəncəvi ilə və elə Gəncənin özü ilə bağlı suvenirləri qoymuruq? Bayaq dedik ki, Gəncəni Nizamiləşdirmək şair xalqımızın işidi, amma bu kitab mağazasını açmaq dövlətin işidi. Sözgəlişi. Bunu iş adamları da edə bilər və çox yaxşı da pul götürər.
Gəncədə onlarla məktəb var, mən hələ Goranboydakı, Daşkəsəndəki, Göygöldəki, Samuxdakı məktəbləri demirəm. O məktəblərin müəllimləri heç olmasa ildə bircə dəfə öz şagirdlərini bu Poeziya Kəbəsinə ziyarətə aparırlarmı?! Heç olmazsa ildə bircə dəfə Nizami Gəncəvi ilə bağlı hansısa bir dərsi bu məqbərədə keçirlərmi?! Gəncədəki başqa ali məktəbləri demirəm, Pedaqoji Universitetin (onun da başqa fakültələrini demirəm) heç olmazsa ədəbiyyat və tarix fakültəsinin tələbələri dörd ildə bircə dəfə bu məqbərəni ziyarət edirlərmi?
Gəncənin yarım milyonluq əhalisinin (mən hələ Goranboyu, Samuxu, Göygölü, Daşkəsən kimi Gəncəyə yaxın rayonları demirəm) nə qədəri bu məqbərini ziyarət edib?
... Bakıda Nizami Gəncəvinin möhtəşəm bir heykəli var. Kimsə haçansa, kiminsə bu heykəlin önünə bir dəstə gül qoyduğunu görübmü? Və yaxud haçansa kimsə kiminsə Füzulinin, Nəsiminin, Sabirin, Cəfər Cabbarlının, Səməd Vurğunun, Axundovun heykəllərinin önünə gül qoyduğunu görübmü? Dövlət tədbirlərinin buna dəxli yoxdu.
... Gül qoymaq cəhənnəm, yadınıza düşürsə, bir nəfər (özü də alim idi)
Axundovun heykəlini uçurmuşdu ki
nədi-nədi, arxası onun pəncərəsinədi.
Sovetlər dönəmində evlənənlər "26-lar"ın abidəsinə təmtəraqla əklil qoyurdular, şəkillər çəkdirirdilər, o şəkilləri də otağın ən baxımlı yerindən asırdılar. Gənclər Nizamidən, Füzulidən xeyir-dua almaq əvəzinə Şaumyandan xeyir-dua alırdılar. Yaxşı, deyək ki, bunu hökumət təşkil edirdi və ya hökumətə xoş gəlmək üçün edirdik və sair və ilaxır. Məgər hökumət Nizaminin və ya Füzulinin abidəsinə gül qoymağı qadağan eləmişdi?!
Gərək ki, Bəxtiyar Vahabzadənin fikridir ki, qızlarınıza cehiz verərkən cehizin üstünə "Xəmsə"ni qoyun. Çox gözəl. Görən kimsə şairi eşidib qızına "Xəmsə"ni cehiz veribmi?! Elə şairin özü də öz qızına cehiz verəndə "Xəmsə"ni onun üstünə qoyubmu?!
Mənim toyuma Bakıdan gələn şair, yazıçı dostlarımın çoxu pul deyil, kitab bağışlamışdılar: İbn Sinanın, Nitsşenin, Şopenhauerin, Qumilyovun, Oljas Süleymenovun... kitablarını.
Həyatımın ən sevincli günü idi. Düzdür, sonralar bu hadisə Ağdamda bəzi qohumlarımın lağına çevrildi, amma mən buna dilxor olmadım.
Bu gün də mənə ad günümdə kitab bağışlayan dostlar var və mən də bir çox dostlarıma ad günlərində kitab bağışlayıram.
Yeri gəlmişkən. Məmməd Araz da şair dostunu eşitməmişdi, qızına "Xəmsə"ni cehiz deyil, olub-qalan maşınını satıb Rumın mebeli vermişdi. Təsəvvür edin, Məmməd Araz qızına mebel yox, kitab cehiz verir. Bəlkə də atam buna təbii baxardı, amma anam yəqin ki, düz yüz il bunu gəlininin başına qaxanc edərdi.
Mənim Ağdamda 10-12 minlik bir kitabxanam vardı. Ya yandı, ya da ermənilər oxuyur. İndi 6-7 minlik bir kitabxanam var. Elə həftə olmaz ki, xeyli kitab almayım. Xanımım soruşur ki, bu qədər kitabı neyləyirsən? Deyirəm, nəvəmə cehiz verəcəm. Gülür! Amma mən doğru deyirəm.
Nizami muzeyi çox yüksək səviyyədə yenidən qurulub. Dövlət milyonlarla vəsait ayırıb bu muzeyi dünya standartlarına uyğun bir hala gətirib.
Yadınızdadırsa təxminən 10 il əvvəl bu muzey sözün əsl mənasında karvansaraya çevrilmişdi: çayxanalar, kafelər, pivəxanalar, pal-paltar mağazaları, məbəddə alkoqol verilirdi.
İndi qapılarını dünyaya aça biləcək bir muzey. Görəsən, ölkəmizin demirəm, heç olmasa şəhərimizin əhalisinin ikicə faizi bu muzeyi ziyarət edibmi?
Bir az əvvəl Gəncəni yazmışdım.
Bəs Bakıda necə?
Məktəbliləri, tələbələri ildə bircə dəfə bu muzeyə...
... olsun Səməd Vurğunun, Mirzə Cəlilin, Üzeyir Hacıbəyovun, Cəfər Cabbarlının və sair və ilaxır...
... aparırlarmı? İnanmıram. Belə olsaydı bu muzeyin önündə uzun bir növbə yaranardı. Nizami muzeyinin önündə haçansa növbə görən olubmu?! Vaxt varıydı Sabir poeziya günləri Şamaxıda, Bakıda təmtəraqla keçirilirdi. Şair xalqımızı qoyaq bir kənara, şair və yazıçılarımız Şamaxıdakı mərasimə qatılmaq üçün az qala başyardıya çıxardılar. Şamaxıdakı mərasimdən sonra yemək-içmək də vardı axı. Televiziya, radio gur-gur guruldayırdı. İndi son 2-3 ildə keçirirlər, onu da öz şəxsi vəsaiti hesabına Əjdər Ol keçirir. Amma təmsiz-təmtəraqsız. Nə mətbuat elə ilgi göstərir, nə telekanallar. Nə oldu? Sabir öldümü?!
Şimali Qafqaz mineral suları bölgəsindəki sanatoriyalara gedənləri yığırlar avtobuslara gətirib tökürlər Pyatiqorskiyə, Lermantovun olduğu yerləri bir-bir göstərirlər:
- Lermantov burda filankəslə dalaşıb...
- Bu ağacın altında filan xanımı öpüb...
- Bu evdə filan xanımla yatıb...
- Burda Martınovla mübahisə edib...
- Güllə dəyəndə bu ağacın altına yıxılıb...
Və sair və ilaxır.
Hər yer Lermantovlaşıb, Lermantov çox böyük şairdi, bu onun haqqıdı.
Səməd Vurğun, ya Rəsul Rza Lermantovdan kiçik şairlərdimi? Ya olsun Üzeyir Hacıbəyov, Qara Qarayev.
Səməd Vurğunun Azərbaycanda ayağı dəymədiyi bir yer yoxdu. Onlarla evdə qonaq qalıb. Nə qədər adama tüfəng, saat bağışlayıb. Onlarla gənci kəndlərdən gətirib oxudub adam eləyib. Görüş keçirdiyi yerlər, nələr-nələr.
Bir dəfə tanınmış jurnalist Mehman Cavadoğlu Məmməd Arazı İsmayıllıya - öz evlərinə qonaq aparmışdı. Rayonun katibi Məmməd Arazın İsmayıllıda olduğunu eşidib onu Qonaq Evinə dəvət eləsə də şair Mehmangildə qalacağını bildirdi.
Axşam Mehmanın anası kitabxanalarından bir köhnə kitab gətirdi. Sözgəlişi, Mehmangilin çox böyük kitabxanaları var. Səməd Vurğunun kitabı idi, ön səhifədə də şairin Mehmanın atası Cavad kişiyə yazdığı avtoqraf vardı.
Heç demə Səməd Vurğun bir neçə dəfə Cavad kişinin qonağı olubmuş, bu evdə qalıbmış.
Mehmanın anası
bununla fəxr edirdi
Onu da qeyd edim ki, təkcə Səməd Vurğun yox, Azərbaycanın bir çox görkəmli şair və yazıçıları zaman-zaman bu evin qonağı olublar.
Mehmana dedim ki, dostum, siz xoşbəxt adamsız, Səməd Vurğun evinizdə qonaq olub. Dedim ki, sənin yerinə olsam darvazaya belə bir lövhə vuraram: "Filan ilin filan günündə Səməd Vurğun bu evdə qonaq olub". Təəssüf ki, Mehman məni eşitmədi, amma gec deyil.
İndi siz mənə bu boyda Azərbaycanda bir yer göstərə bilərsinizmi ki (Azərbaycanı qoydum bir kənara, heç olmasa Qazaxda bir bulağın üstündə), belə bir lövhə vurulub: "Filan ayın filan günündə Səməd Vurğun burda olub". Göstərə bilməzsiniz!
Bəlkə Üzeyir Hacıbəyovun, Qara Qarayevin, Bülbülün, Rəsul Rzanın... adlarına hardasa bir lövhə görmüsünüz? Görməmisiniz, heç görməyəcəksiniz də. Yalnız yaşadıqları binalardan başqa. Nə olsun? Ədalət Şükürov da haçansa Sumqayıtda yaşadığı binaya çox gözəl və təmtəraqlı bir lövhə vurdurub. Bu lövhənin açılışını da televiziya kanalları əlli dəfə fırlatdı, qəzetlər də bir ay yazdı.
Gənc şairə Aysel xanım ATV-nin "El içində" verilişində çox maraqlı bir məqama toxundu. Bir azərbaycanlı alim Londonda olarkən Nyutonun oxuduğu universitetə gedir və universitetin qapısından öpür ki, Nyuton bu universitetdə oxuyub. Aysel xanım dedi ki, bizim də çox görkəmli alimlərimiz var, görəsən kimsə onların oxuduğu universitetin qapısını öpübmü?! Eh, qızım, nəyi qoyub, nəyi axtarırsan? Amma könlünü bir az xoş eləyim. Bu əmin ilk dəfə Xızıda Cəfər Cabbarlının doğulduğu evi ziyarət etməyə gedəndə diz çöküb qapının kandarından öpdü ki, haçansa Cəfər Cabbarlının ayağı bura dəyib. Yəni deyirəm, qızım, elə özümüzdən başlayaq.
Qayıdaq söhbətə. Bu dahilərin yeganə və ən böyük faciələri heç də zindanlarda çürümək, Sibirdə güllələnmək, diri-diri soyulmaq, dörd parçaya bölünmək, 9 axçaya möhtac olmaq deyil. Əgər peyğəmbərlər dünyanın bütün əzablarını çəkiblərsə, adları peyğəmbərlərdən sonra çəkilən şairlərin bu əzabları yaşaması adi bir şeydi. Və bu həyatı onlar özləri seçiblər.
Onları çarmıxa çəkiblər, amma xalqa sevgilərini, əqidələrini, Tanrıya məhəbbətlərini çarmıxa çəkə bilməyiblər. Onları diri-diri yandırıblar, amma xalqa və Tanrıya sevgilərini yandıra bilməyiblər.
Onları Sibirdə çürüdüblər
amma içlərindəki o böyük eşqi çürüdə bilməyiblər. Onları güllələyiblər, amma sevgilərini, eşqlərini güllələyə bilməyiblər.
Onların faciələri odur ki, yolunda həyatlarını, övladlarını, ailələrini, arzularını, sevinclərini (insanlıq adına nə varsa) qurban verdikləri, ruhlarını, mənəviyyatlarını, qanlarını hər cür işğaldan qoruduqları, çiyinlərinə qaldırıb min ildi yaşatdıqları şair xalqlarının xalqsız şairləridi.
Qayıdaq Bəxtiyar Vahabzadənin anım gününə. Çox şeylərdən danışıldı, xatirələr, təriflər... Şair xalqımızdan, Türk dünyasından...
Mən da danışdım, bir az Konyadan, bir az Mövlana həzrətlərindən, bir az Nizami Gəncəvidən, Lermantovdan (biz az əvvəl yazdıqlarımı) və bir də...
... dedim, çox gözəl tədbirdi, ənənəyə çevrilsin, amma xala-xətir ənənəsinə yox, Bəxtiyar Vahabzadəyə layiq bir ənənəyə. Gəlib bir az danışıb, sonra yeyib-içib getməyək. Şəkini Bəxtiyarlaşdıraq. Bəxtiyar müəllim harda olub, hansı evdə yaşayıb, harda çay içib, harda qonaq qalıb, hansı bağda nərdtaxta oynayıb, hansı bulağı daha çox sevərdi... Gələn turistləri və qonaqları Xan sarayına apardığınız kimi, Karvansarada yedirdib-içirtdiyiniz kimi, Mirzə Fətəli Axundovla bağlı, Bəxtiyar müəllimlə bağlı yerlərə də aparın. Qonaqlara o bulağın üstündə süfrə açın ki, qonaqlar da bilsin ki, Bəxtiyar müəllim həmişə bu yerdə çörək yeyib. Qoy bu şəhərə gələn hər kəs Axundovu görsün, Bəxtiyar Vahabzadəni görsün. Konya Mövlanalaşan kimi Gəncə Nizamiləşsin, Naxçıvan Cavidləşsin, Qazax Səmədləşsin, Göyçay Rəsullaşsın, Ağcabədi Üzeyirləşsin...
Olmamışam. Deyirlər Luvrda bəzi yerlərə ayaq basmağa icazə vermirlər ki, guya haçansa Napoleonun ayağı həmin yerlərə dəyib. Millətə bax, oğlunun ləpirini də müqəddəsləşdirib...
Bəxtiyar Vahabzadənin anım günündə görkəmli professor Şirməmməd Hüseynov qeyri-adi bir çıxış elədi. Və sonda
Ürəyi ağrıya-ağrıya bir faktı söylədi
Şəkidə Mirzə Fətəli Axundovun yaşadığı ev var. Həmin evin həyətindəki ağaclar quruyub. Bilirsinizmi nədən? Axundovun həyətinə çəkilən suyu bir imkanlı iş adamı kəsib öz həyətinə aparıb.
Şair xalq öz şair oğlunun, mütəfəkkir oğlunun suyunu kəsib. Necədi sizinçün?
Bəli, xalqımız şair xalqdı, amma adlarını çəkdiyim və çəkmədiyim dahilər isə bu şair xalqın xalqsız şairləridi.
Vaqif Bayatlı:
Çox ölüm, ölüm deyirlər
Ölsəydi:
Dünyanın bütün qara torpaqları
Doldurammazdı onun üz qırışlarını
... Dənizkənarı bulvarda dünyanın bütün qara torpaqlarının üz qırışlarını doldura bilməyəcək Səttar Bəhlulzadənin, bütün Azərbaycanı kətana, Azərbaycanın ağrı-acılarını öz sifətinə köçürən Səttar Bəhlulzadənin hər gün çay içdiyi bir çayxana vardı! Sökdülər...