Tofiq Qarayev. Sehrli aktyor. Sehrkar sənətkar. Onu tanıyanlar tanımayanlar qədərdir. Onu tanımayanlar çox şey itirib. Paradoksa bax: onu tanıyanlar da itirib. O, hamının itiyidir. Adamlar itiyindən xəbərsizdir. Ona görə Tofiq Qarayev ölür-dirilir. İndi sağdır, amma diri deyil. Səsini eşidirsiz? Danışır, şeir deyir. Səsi ilə vicudları titrədir. Adamlar titrəyirsə, ayılır demək. Adamlar ayılırsa, görür demək. Görəcəklər, itirdiklərini tanıyıb, tapacaqlar. Və bu itginin nə qədər qiymətli olduğunu biləcəklər. Daha onu heç vaxt itirməyəcəklər.
   
   Ehey.. qabaqdakılar, Tofiq Qarayev aramızdadır.
   
   
   
   - Sizdən çoxdandır xəbər-ətər yoxdur. Heç bilmirəm söhbətə hardan başlayım. Bəlkə elə sualsız-filansız söhbətə birinci siz başlayasız...
   
   - Məndən heç vaxt xəbər-ətər olmayıb. Gah ölmüşəm, gah dirilmişəm. Elə müsahibəni də "Dirilən adam", yaxud, "Ölümünü görmüş adam" rubrikası altında təqdim etsəz əla olar. 1990-cı ildə yanvar hadisələrində Bakıda idim. Bir dəfə onda ölmüşəm. Xalq Cəbhəsinin sədri Eldar Bağırov dostlarıyla Bakıya gəlmişdi, ona demişdilər ki, Tofiq Qarayev ölüb. Mənim qolumda əsgərlikdən yadigar qalan nakolka var. Eldar əmin idi ki, həmin nakolkadan meyidi tanıyacaq. İkinci dəfə 1994-ün yanvarında - Ağdamın Cəvahirli kəndində, 190 nömrəli hərbi hissədə minamyot yağışına düşdük. Batalyona xəbər yayıldı ki, Qarayev 9-10 əsgərlə ölüb. 40-45 dəqiqədən sonra adları batmış ermənilər bizə bir balaca hörmət elədilər. Gördülər ki, ölməmişik bizə qayıtmağa şərait yaratdılar, seyrəldilər, üst-başımız toz-torpaqlı geri qayıtdıq. Üçüncü dəfə isə 1996-cı ilin martında öldüm. 25-dən 26-na keçən gecə...
   
   - "İndiyə qədər üç Mixaylo asmısız, dördünü güllələmisiz. Amma hələ də Mixaylo sağdı". Bilmək istəyirəm üç dəfə ölən Tofiq Qarayev hazırda sağdırmı?
   
   - Bilmirəm bu xalqa necə sübut edim ki, Tofiq Qarayev sağdı və Tofiq Qarayev onun boynuna biçilmiş əsərlə nə vaxtsa çıxacaq bu camaatın qarışısına. Mədəniyyət Nazirliyindən, Teatr Xadimləri İttifaqından, teatıra məsul olan hər bir şəxsdən arzuladığım odur ki, mənim yemimi versinlər. Mən mannıya öyrəşmiş adam deyiləm. 1983-cü ildə Respublikanın əməkdar artisti adını almışam. Həmişə soruşurlar: "Hansı rolu oynamısan?" Obrazlarımın adını saymağı xoşlamıram. Sadəcə, belə deyirəm: ağlatmışam, güldürmüşəm, düşündürmüşəm...
   
   - Aktyorsuz da...
   
   - Yaxşı "qonşikəm", amma maşınım yoxdu.
   
   - Hardan bilək ki, aktyorsuz?
   
   - Sadəcə, tamaşa oynamaq, şeir demək lazımdır. Aktyorluq elə bir sənətdir ki, arenanı sevir. Biz isə darısqal bir otaqda oturmuşuq. Əlbəttə belə şəraitdə aktyor olduğumu sübut edə bilmərəm. Mənə meydan lazımdır.
   
   - Və qışqırırsız: mənə meydan verin.
   
   - Nə olsun... Eşidən yoxdu. Çünki mən meydanı aktyorluq etmək üçün istəyirəm, meymunluq etmək üçün yox.
   
   - Axı sizə meydan vermişdilər... Ağdam Dram Teatrında xeyli möhtəşəm rollar oynamısız. Sonra Bakıya dəvət olunmusuz....
   
   - Dəvət etdilər, gəldim. Həsənağa Turabovla dolana bilmədim. Turabovun yanına getdim, dedi ki, sənin bura gəlməyindən xəbərim yoxdu. Dedim necə yənı, sən Dram Teatırın bədii rəhbərisən, SSRİ-nin xalq deputatısan, sənin xəbərin yoxdu ki, mən Şıxəli Qurbanovun "Sənsiz" tamaşasında oynamağa gəlmişəm, iki ay yarımdı məşq edirəm. Cavab belə oldu: "xəbərim yoxdur". Neyləməliydim, yalvarmalıydım?
   
   - Bizdə bu barədə fərqli məlumat var. Deyirlər, məsuliyyətsizliyiniz teatırla aranızda uçuruma səbəb olub. Onlar məsuliyyətsizlik deyəndə nəyi nəzərdə tuturlar?
   
   - Adamlar mənim zəif cəhətimi bilir. Bilirlər ki, içən Adamam. Hazırda arağı tullamışam. Bu isə məsuliyyətsizlik deyil. Qarayev məsuliyyətsiz olsaydı, 12-13 il ərzində Respublikanın əməkdar artisti adını ala bilməzdi. Diqqətsizlik, soyuqluq məni içməyə sövq edir. 7 il 4 ay dilimə araq dəymədi. Nə oldu? Mədəniyyət nazirinin müavini ilə söhbət edəndə dedim ki, 7 ildir içmirəm, amma yenə eyni münasibət göstərirsiniz. İçəndə də, içməyəndə də eyni vəziyyət? Bunlardan maşın istəmirəm, ev istəmirəm. Kimdən kömək diləyəcəyimi yaxşı bilirəm. İnanıram ki, o ünvandan "yox" sözü ilə qayıtmaram. Çünki o şəxsin təbiətinə də, qeyrətinə də, savadına da bələdəm.
   
   - Bilmək olar söhbət kimdən gedir?
   
   - Ölkəmizin birinci xanımı Mehriban xanım Əliyevadan. Bu qeyrətli qadına inamım çox böyükdür. 14 ildir kirayələrdə çürüyürəm. Teatrdan aldığım maaşı kirayələrə verirdim...
   
   - Neçə yaşınız var?
   
   - 57. Düşünəndə ki, meyidim öz evimdən yox, başqasının daxmasından çıxacaq, dəhşətə gəlirəm. Kirayə qaldığım evin sahibi deycək ki, götürün meyidinizi çıxın, gözünüzün şorbasını axıtmayın, mən oğlumu, qızımı evləndirməmişəm...Ev yiyəsi haqlıdır. Onun üçün Tofiq Qarayev kimdi axı. Ömrü boyu özümə qəsd eləmişəm. Heç kimə gücüm çatmayıb. Mənim vəzifəli adamlara, nazirlərə gücüm çatardı? Gənc Tamaşaçılar Teatrında neçə il işlədim, obrazımı vermədilər...
   
   - Obrazınız hansıdır?
   
   - Vaqifdi, Kral Lirdi, Otellodu, Maqbetdi, Riçarddı. Niyə Axundovun, Vəzirovun, Səməd Vurğunun, Cabbarlının əsərlərində oynamayım?.. Niyə Oqtay Eloğlu olmayım?.. Hansı ki, rəhmətlik Cəfər Cabbarlı onu məhz mənim üçün yazıb.
   
   - Niyə böyük rollara can atırsız? Epizodik rollarla da məşhur olmaq olar.
   
   - Epizodik rolların ifaçıları belə obrazları yaratmaq üçün doğulub. Mən epizodik rollar üçün doğulmamışam. Pərəstiş elədiyim iki sənətkar- Yusif Vəliyev və Səməndər Rzayev də sənətdə yerini tuta bilmədilər. Hər ikisi ilə dost olmuşam.
   
   - Demək istəyirsiz, böyük aktyorlara qarşı münasibət həmişə pis olub?
   
   - Özümü böyük aktyor saymıram. Həmişə özümü Səməndərin, Yusifin tələbəsi hesab etmişəm. İnsan ləkə götürər, amma sənət götürməz. İstənilən vaxt yüz min nəfərlik stadionda camaatı 3 saat saxlaya bilərəm. Əgər saxlaya bilməsəm, Allah məni zəlil eləsin. Daha Rəfael, Coşqun kimi yox ey... Hə yati şeylərlə, çıxışlarla, rollarla. Mən onları yeri gələndə güldürəcəm də, ağladacam da, düşündürəcəm də. Boş yerə deyilməyib ki, incəsənət qurban tələb edir. Hər şeyimi incəsənətə qurban vermişəm. Evim yoxdu, ailəm yoxdu. Bir canım qalıb, bir də sənətim. Mən sənətə olan məhəbbətimi tamadalıqda öldürdüm. Bir də görürsən toyda tamaşa göstərirəm. Amma zaldakıların bundan xəbəri olmur. Amma burada da mütamadilik olmalıdır. Tamada sözü elə "mütəmadi" sözündən götürülüb. Gözümün qurdunu tamadalıqda öldürürdüm.
   
   - Yeni nəslin təmsilçiləri sayılan aktyorlara münasibətiniz necədir?
   
   - Bəzi şeylər həddini aşıb. Kişi nə qədər səhnədə qadın paltarı geyər?.. Quranda yazılıb ki, qadın kişi qiyafəsinə girməsi qiyamətin əlamətlərindəndir. Bəlkə biz dünyanı sona çatdırmağa çalışırıq... Mən heç vaxt belə adamlara qoşula bilmərəm. İstəyirəm dünya həmişə yaşasın.
   
   - Hətta siz səhnəsiz qalsaz belə?..
   
   - Mənim səhnəsiz qalma- ğımda hamının günahı yoxdu ki. Bir-iki nəfərə görə başqaları niyə əziyyət çəkməlidir?..
   
   - Əgər dünyanın axırına çalışanlar çoxdursa, sizin kimilər neyniyə bilər?
   
   - Eybi yox, hələ kənardan müşahidə edirəm. Gün o gün olacaq mənim də qapım açılacaq, küçəmdə bayram olacaq. İnşallah, o gözəl insanın qəbuluna düşəndən sonra yüz yox ey, beş yüz faiz qapım açılacaq. Mən də kiçik daxma ilə təmin olunacam.
   
   - Elə bildim deyəcəksiz ki, rolla təmin olunacam.
   
   - Biz əvvəl roldan danışdıq, sonra daxmaya gəldik.
   
   - Onda dəqiqləşdirək: sizin üçün rolla təmin olunmaq vacibdir, daxmayla?
   
   - Daxmayla.
   
   - Axı siz aktyorsuz.
   
   - Aktyoram. Oynamadığım obrazı canımda gəzdirəcəm.
   
   - Amma aktyor birinci rol istəməli idi.
   
   - Bəs aktyor harda yaşamalıdır. Evi olmayan insan aktyor kimi qəbul edilmir, bizim cəmiyyətdə. Məgər siz bunları bilmirsiniz. Əgər mən yaxşı rollar oynayıb, özümü təsdiq etsəm, yəqin evim olacaq. Hazırda səhnədə olan elə bir aktyor yoxdur ki, evi olmasın.
   
   - Səhnəyə qayıda bilmirsiz. Başqa sənətlə məşqul ola bilməzsiz.
   
   - Bütün Ağdam camaatı bilir ki, usta Sərdarın şəyirdi olmuşam. Yaxşı "QAZ-21", "Moskviç" yığıram...
   
   - İndi nə "QAZ-21", nə də "Moskviç" var. Təsəvvür edin, sizə səhnədə də yer vermirlər, təmir etməyə "Moskviç" də yoxdur...
   
   - Gəlin səhnəni yeməklə müqaisə edək. Səkkiz tikə antrikota öyrəşmişəm, mənə bir boşqab mannı verirlər. O mannının içində heç yağı da yoxdur, heç olmasa o yağdan ləzzət alaq.
   
   - Cəmi bir obraz seçməli olsaz, hansını götürərsiz.
   
   - Oqtay Eloğlunu. Ən çox arzuladığım obrazlardan biri də Şeksprin Otellosudu. Yaqonu da oynamaq istəyirəm.
   
   - Əminsiniz ki, Oqtay Eloğlu bu gün dilənçi üçün çörək saxlayar?
   
   - Oqtay Eloğlular çoxdur bu məmləkətdə. Başqasını düşünənlər olmasa, dünya çoxdan dağılar. Dünya yaxşı adamların çiynində durub.
   
   - Yaxşı adamlardan hər hansı kömək görürsüz?
   
   - Bəli. Allah dostların canını sağ eləsin. Onlar olmasa, acından ölərəm. Quranda yazaılıb ki, ey, bəni- adəm övladı mən həddindən çox istədiyim bəndəmə əzab verirəm. Allahın əzabına qurban olum. Mənə ləzzət edir onun əzabı.
   
   - Səhnəyə qayıtsaz, əzabdan qurtaracaqsız. Bəs əzabın ləzzəti necə olacaq?
   
   - Əzabdan müvəqqəti qurtara-cam. Əzab mənimlə əkizdi. 14 ildir ailəsizəm. Kişiyə yaşlananda ailə, qulluq lazımdı. Elə bilirsiz ki, tək obraz oynamaqla mənim yaram sağalar?
   
   - Ailəli olmusuz?
   
   - İki qızım var. Yoldaşım Musiqili Komediya Teatrında işləyir, respublikanın xalq artistidi.
   
   - Ən çox hansı obrazınıza alqış almısız?
   
   - Çingiz Aytmatovun "Qırmızı yaylıqlı qovağım mənim" əsərində. İlyas obrazını oynayırdım. Həmin tamaşadakı alqış səsləri qulaqlarımdan getmir. Mehdi Məmmədov, Adil İsgəndərov, Şəmsi Bədəlbəyli hamısı zalda idi. Tamaşada oğlumla görüş səhnəsindən sonra göz yaşları içərisində monoloqumu dedim. Oturdum pilləkənin üçüncü pilləsində, düz tamaşaçıların yanında. Siqareti damağıma qoydum. Zaldan yüz yerdən alışqan gətirdilər ki, siqaretimi yandırsınlar. And olsun Allaha, Mehdi müəllim qalxdı ayağa. Səsindən tanıdım onu, dedi əhsən, bravo, Tofiq. Bütün zal əl çaldı.
   
   - Riqqətə gətirdiyiniz tamaşçılar sizi axtarmırlar...
   
   - Onların özlərinin problemləri başlarından aşır. Dedim axı məni dostlarım saxlayır. Çoxlu naxçıvanlı, ağdamlı, sabirabadlı, salyanlı, şuşalı dostlarım var.
   
   - Rəmiş də, Qədir də eyni sözləri deyib: "Məni dostlarım saxlayır".
   
   - Çünki biz üçümüz də eyni adamıq.
   
   - Sizin üçünüzdən əla ssenari yazmaq olar.
   
   - Yaxşı tutmusuz. Ağdamda cavan bir komandir vardı. Hamı ona hörmət edirdi. Adı Cəfər idi. O bizim üçümüzü bir səhnədə birləşdirən yeganə adam idi. Mən şeir deyirdim, Rəmiş gitarada ifa edirdi, Qədir oxuyurdu. Onlar dahidirlər. Mən bilmirəm, niyə bizdə sağ adamlara dahi demirlər? Bizdə inək öləndən sonra deyirlər ki, ay Allah, bu inək yaman südlü idi. Daxilimdə ikinci mən var. Vaxt tapıb həmin o ikinci mənlə danışıram. İkinci Tofiq həmişə birincini məzəmmət edir. Birinci Tofiq Alkaşlar Partiyasının üzvü olub, ikinci Tofiq isə həmişə özü-özünə nəzarət edir. Mən televiziyadan, qəzetdən uzaq olmuşam. Reklamı sevməmişəm, televiziyaya çıxmışam xəstələnmişəm, qəzetə müsahibə vermişəm xəstələnmişəm. Mənim də düşdüyüm ziyan elə bu olur da... Milyonluq ziyana düşməyəcəm ki... Uzaq başı 100 manatlıq ziyanda olacam.
   
   - Ziyandan danışmayaq. Oxuculara bir xeyriniz dəysin. Danışırsız, səsinizin seyrinə düşmüşəm. Bu səsi oxuculara eşitdirməmək insafsızlıq olar. Bir şeir deyin, oxucular necə səs sahibi olduğunuzu duysun.
   
   - Qəribədir. Oxucular qəzetdən səsimi necə eşidəcəklər?
   
   - Bizim oxucular qeyri-adidir. Oxuduqlarını eşidirlər.
   
   - Nə bilim vallah. Siz ki, məni belə danışdırdız, oxuculara eşitdirə də bilərsiz. Deyim də:
   
   
   
   Canım Vətən, axır qaldın yada,
   
   Ayə, görən dağlar saxlayırmı sədamı?
   
   Görmüşük ki, dərd ağladar adamı
   
   Dərdə bax ki, mənim dərdim ağlayır.
   
   Çiçək gedir, gül gedir, oba gedir, el gedir,
   
   Bu tərəfdə öz gözümdən sel gedir.
   
   O tərəfdə obam, yurdum, ağlayır.
   
   Sücaət ürəyim bir qırılan sim,
   
   Söylə, mənim bu halıma kim ağlayar, kim?
   
   Nəfəsim tərk edib dözə bilmədim,
   
   Yatdım yuxumda da gördüm ağlayır.
   
   

Qəribə başlıqdır, hə? Razıyam. Ölmürəm, qəribə sərlövhəli yazılar üçün. Oxumağı sevən insanlar yaxşı anlayar məni. Yox, bu nə kimisə təhqirdir, nə bənzətmə. Bu həqiqətdir. Bəlkə də aranızda qəhrəmanlığına görə medalla təltif edilmiş heyvanlar haqqında eşidənlər vardır. Amma etiraf edim, mən təzə eşitmişəm, çox təəccüblənmişəm və qulaq gündə bir söz eşitməsə kar olar deyimini təkrarlamışam. Özü də bu mükafat beynəlxalq əhəmiyyətlidir. Yəni bütün dünya onu təsdiq edib. Və anladım ki, Höte haqlı imiş: "Qəhrəmanlığı nə öyrətmək, nə də tərgitmək olur".
   
   Özü də qəribə yolla bu faktla tanış olmuşam. Kiçik övladının keyfiyyətli şəkildə biliklənməsinə çalışan bir ana kimi mən həmişə oğlumun yaxşı multfilmlərə baxmasına, onun qavraya biləcəyi hər şeylə tanış olmasına çalışıram. Bu günlərdə ana-bala möcüzəli "Walt Disney"in 2005-ci ildə ekranlaşdırdığı "Valiant" multfilmini izlədik. II Dünya müharibəsində qəhrəmanlıq göstərən göyərçinlərdən bəhs edən bu cizgi filmindən olduqca ləzzət aldıq. Sonda öz-özümə elə təzəcə fikirləşməyə başlamışdım: "Halal olsun avropalılara. Absurd bir şeydən necə maraqlı ideya qura bilirlər" - demişdim ki, animasiyanın sonunda əla bir informasiya verildi. "Bu multfilm II dünya müharibəsində qəhrəmanlıq göstərib "İgidliyinə görə" Diken Medalı ilə təltif edilmiş 54 heyvana həsr edilib". Maraq məni bürüdü, hücum çəkdim "Google" axtarış saytına. Yeri gəlmişkən qeyd edim: "Allah bu "Google"u, sonra da "Vikipediya"nı düşünən, yaradan, istifadəyə verən, bu gün də əziyyətini çəkən bütün avroplalıların atalarına rəhmət eləsin, canlarına sağlıq versin. Jurnalistikanın sürətli inkişafında, maarifləndirmədə onların o qədər böyük rolu var ki". Belə baxanda nə olar ki Avropalı olanda?! Bütün peyğəmbərlər belə insanlara xidmət edən hər kəsi cənnətlə və rəhmətlə muştuluqlayıb.
   
   Mətləbdən uzaqlaşmayaq. Ermənistanın bu günlərdə bizə barmaq silkələyib, Madrid prinsiplərini qəbul etməyəcəkləri ilə hədələdikləri bir vaxtda "bu informasiya əla qeyrətverici təsir bağışlaya bilər millətimizə" deyə düşündüm. Demək ki, Avropanın dərin zəkası müharibədə heyvanlardan da resurs yaradacaq, eyni zamanda onları qiymətləndirəcək qədər sürətlə inkişaf edib. "Nə qədər düzəlməyəcək cəmiyyətimizdən yazacam? Bir azda bilgiləndirək" deyə düşündüm və informasiyanı ingiliscədən tərcümə etdim. Qeyd edim ki, rusca belə bu barədə qısa informasiyalardan başqa bir şey tapa bilmədim.
   
   Üzərində "İgidliyə görə" və "Mən də xidmət edirəm" sözləri yazılan dəfnə budaqları ilə bəzənmiş bu bürünc medalın adı Diken Medalıdır. Medalla yanaşı laureatın boynundan yaşıl, tünd qəhvəyi və açıq mavi zolaqları olan lent də asılır. Mükafatın təsis edilməsi təşəbbüsünü PDSA (People"s Dispensary for Sick Animals- Xəstə heyvanlar üçün əczaxana), yəni Heyvanlara Yardım Xeyriyyə Qurumunun yaradıcısı olan Mariya Diken irəli sürdüyündən medal da onun şərəfinə adlandırılıb. Bu, Böyük Britaniyada heyvanlar üçün təsis edilmiş ən yüksək hərbi mükafatdır. Onun həmişə Londonun meri tərəfindən təqdim edilməsi qəbul edilib. Əvvəllər mükafat millətlərin dostluğuna və ya xilas etmə işlərində yardım göstərən heyvanlara verilirdi. 1943-1949-cu illərdə isə İkinci Dünya Müharibəsində insanlara köməyi dəymiş heyvanlara da verildi. Bu müharibədə 54 heyvan mükafatlandırılıb. Onun 1-i pişik, 3-ü at, 18-i it, 32-si göyərçindir. 2008-ci ilin fevralına qədər isə laureatların sayı 62-yə qalxdı.
   
   Heyvanların bəziləri ölümündən sonra təltif edilib. Bu medallardan birini 2000-ci ildə almış 1941-ci ildə müharibədə böyük xidmətlər göstərmiş Gender adlı Kanada iti olub. Bu haqda PDSA sonradan məlumatlandırılıb. 2002-ci ildə mükafat alan heyvanların siyahısına daha 3-ü əlavə edildi. Bunlar 11 Sentyabr faciəsində xilasetmə işlərində öz həyatı bahasına yardım göstərmiş itlər idi. 2002-ci ildə daha 2 it mükafatlandırıldı. Bunlar Yuqoslaviya və İraq bölgələrində xüsusi səyləri ilə seçilən və Dövlət Güc Xİdmətlərinə böyük yardımlar etmiş 2 it idi.
   
   PDSA-nın qızıl medalı isə mülki həyatda öz sədaqətini sübut etmiş cəsur heyvanlara verilib. 2002-ci ildən PDSA-nın təsis etdiyi bu mükafat Georgi xaçına bərbər tutulur.
   
   Onu da qeyd edim ki, bu 62 qəhrəman heyvanın dəfn olunması üçün (heyvan qəhrəmandırsa, ona basdırılmaq sözü yaraşmaz deyə düşünürəm) Britaniya hökuməti xüsusi olaraq qəbiristanlığın salınması üçün yer ayrılmasına sərəncam verdi və 2002-ci ilin dekabrında 62 namizəd üçün İlford adlı qəbiristanlıq quruldu.
   
   Uzun axtarışlar aparmağıma baxmayaraq, mükafata layiq görülmüş heyvanların tam siyahısını tapa bilmədim. Tapa bildiklərim isə bunlardır:
   
   II dünya müharibəsində:
   
   1943- cü ildə Vinki - ilk medalla mükafatlandırılmış göyərçin - o, SOS siqnalı verilmiş bombaların töküldüyü müharibə bölgəsində doğma cəbhəsinə çatmaq üçün göyərçin üçün böyük sürət sayılan 120 millik bir məsafəni qət edib.
   
   1943- cü ildə Rur ekspress - poçt göyərçini
   
   1944- cü ildə Kommando - poçt göyərçini
   
   1944- cü ildə Peddi - o İngiltərə kanalı üzərindən rekord sürətlə uçaraq Normandiyaya məktub aparıb və 4 saat 5 dəqiqəyə 230 mil qət edib.
   
   1944- cü ilin sentyabrında - Portağal Villiam - itdir - Arnem döyüşündə 2000 əsgəri xilas edib.
   
   1945- ci ildə Reks - itdir - Londonda bomba altında qalan 65 nəfəri xilas edib.
   
   1945- cı ildə Rip - itdir - 1940-41-ci illərdə Londonda hava bombardmanı zamanı 100 nəfəri xilas edib.
   
   1946-cı ildə - G.İ.Co - bir poçtalyon göyərçin və bir Amerika quşu medala layiq görülüb. 1943-cü ilin oktyabrın 18-də axşam saat 11-də Amerika Havva Qüvvələri tərəfindən İtaliyanın Kalvi Ristoria şəhəri bombalanmışdı. Saat 10-da Britaniya qoşunları bu şəhəri zəbt etmişdi və basqın əmri radio ilə ləğv edilmişdi. Ancaq siqnal hərbçilərə çatmamışdı. Co həmin yerə Amerika qüvvələrindən tez çataraq basqın əmrini dayandırmaq barədə olan məktubu yetirmişdi. Əgər onlar irəliləsə idilər, Britaniya qoşununun 1000 nəfəri həlak olacaqdı.
   
   1946-cı ildə - Cudi -dünyada yeganə qeydə alınmış əsir heyvandır. O, müharibədə yaponlara əsir düşüb.
   
   1947-ci ildə Olqa, Apstart və Reqal - Növbəti alman bombardmanı zamanı qəhrəmanlıq göstərən 3 polis atıdır.
   
   1949 - Simon - Gəmi pişiyidir. Top mərmisini zərərsizləşdirərək xilas edib, xeyli siçan öldürüb. O, "Mahir dəniz pişiyi" hərbi medalı ilə mükafatlandırılıb. Bu medal Kral Hərbi Dəniz Donanması tərəfindən satılıb və indi kollektorlar tərəfindən çox yüksək qiymətlə dəyərləndirilib, çünki Simon bu medalı qazanmış yeganə pişikdir.
   
   Müasir dövrdə də heyvanların göstərdiyi qəhrəmanlıqlar bu təşkilat tərəfindən qiymətləndirilir. Qeyd edim ki, mükafat beynəlxalq xarakter daşıyır. Ola bilər ki, bizim ölkədə də çoxlarının bilmədiyi bu cür qəhrəman, xilaskar heyvanlar olub və ya var. Onların sahibləri və ya xəbərdar olanlar da bu təşkilata müraciət edə bilərlər. Son dövrlərdə də heyvanların mükafatlandırılması prosesi davam etdirilir.
   
   2000 - Gender - 1941-ci ildə Honq Konqda Kanadalıların yürüşündə xidmət etmiş itdir.
   
   2002- Salti və Rozelle - 11 Sentyabr terror aktında Dünya Ticarət Mərkəzinin xarabalıqlarında axtarışlar apararaq xeyli insanı həyatları bahasına xilas etmiş mühafizə itləridir.
   
   2002 - Apollo - Sentyabrın 11-də həm Dünya Ticarət Mərkəzində, həm də Pentaqonda Nyu-York Polis Departamenti ilə birgə axtarışlar aparan axtarış və xilasetmə itləridir.
   
   2003 - Sem - Kral Baytarlıq Ordusu Korpusu qoruyucu itləri Kanada Baş Alayı ilə Bosna Hersoqovinyada silahlıların tərksilah edilməsində və sonrakı düşmən izdihamının qarşısını alıb.
   
   2003- Baster - Kral Baytarlıq Ordusu Korpusunun axtarış itlərindən olan bu köpək İraqda Vellinqton Alayının Lordlarını partlayıcılardan qoruyaraq həyatı bahasına silahlar və partlayıcılar gizlədən ekstremist qrupun silah anbarını aşkara çıxarıb.
   
   2007 - Sedi - Kral Baytarlıq Ordusu Korpusunun bu qara Labrador iti Əfqanıstanda qulluq edib. O, Kabulda torpağa basdırılmış qum çantalarındakı bombaları tapıb. Daha sonra Birləşmiş Millətlər Qərargahının həyətində əvvəllər alman əsgərlərinin ölümünə səbəb olan bomba gizlədilmiş maşını aşkara çıxararaq diplomatik missiyanı həyata keçirən neçə-neçə insanı xilas edib.
   
   Bu mükafatların içərisində mübahisəli olanları da var. Məsələn, Rob adlı it 1945-ci ildə 20-dən çox paraşüt tullantısında iştirak edib. II Dünya müharibəsində İtaliya və Şimali Afrikada düşmən cəbhəsi arxasındakı əməliyyatlarda iştirak etsə də, ona medal verilməsi məsələsinə uzun sürən müzakirələrdən sonra qərar verilib.
   
   Bu gün torpaqları işğal altında olan ölkənin vətəndaşları olaraq başıaşağı, qəlbi nisgilli, gözü yollarda yaşayırıq. Indi hamımızın qəhrəmana ehtiyacı var. Bizə sülh dərsi keçənlər belə yalnız kişiliyinə, igidliyinə, bacarığına görə hər şeyə qiymət verir. Elə bu mükafat da onun göstəricisidir. Demək, insanlarimiz cəsarətli olsa, heyvanlarımız da cəsur olacaq.
   
   Fixte, Allah sənə də rəhmət eləsin! "Qoy hamı məni tərk eləsin, təki cəsarət məni atmasın" dediyinə görə.

Zakir Fəxridən müvəqqəti kirayələdiyimiz kabinetdə üzbəüz oturan kimi Tofiq Abdin masanın üstünə öz diktafonunu qoydu. Adətən bu jesti mətbuat xidmətinin rəhbərləri edir. Şeflərinin fikirlərini jurnalist təhrifindən sı-ğortalamaq üçün diktafonlarının düyməsini basırlar.
   
   Yarım ton çörək kəsdiyimiz, hər görüşümüzdə ünvanıma təriflər yağdıran, bir neçə il öncə "Ədalət"də haqqımda gözəl sözlər dolu məqalə yazan Tofiq abi olmaya qələmimdən xəta çıxaca- ğından ehtiyatlanır?
   
   İlk cümləsindən tərəddüdlərimə son qoydu. Məlum oldu ki, Tofiq abi belə müsahibələri, söhbətləri arxivləşdirir. Bu başqa məsələ, deməli, səsimin arxivə düşmək şansı var imiş.
   
   - Poeziya və nəsr kitablarının müəllifi olmaqdan əlavə siz həm də köşə yazarısız. Bizim "Ədalət"də, "525-ci qəzet"də belə yazılarla çıxış edirsiz. Mən hələ bir müddət "Yeni Azərbaycan", "Xalq Cəbhəsi" və başqa qəzetlərdə yazdıqlarınızı demirəm. Bəzi həmkarlarınız deyirlər ki, filan qədər mövzum var, amma oturub yazmaq problemdi. Sizdə deyəsən yazmaq problemi yoxdu...
   
   - Məndə mövzu problemi var. Ölkəmiz coğrafi baxımdan kiçik olduğu üçün mövzu qıtlığı çəkirəm. Hər bir qələm adamı bəzən yazmaqdan bezir. Yəqin belə hiss səndə də olur. Amma yazmayanda da dolanmaq dərdi boy verir. Əziz Nesindən soruşurlar ki, niyə yazırsan? Deyir çünki ailəm böyükdü. Düzdü, mənim ailəm böyük deyil, ancaq etiraf edirəm ki, dolanışıq dərdinə görə yazıram. Bu Tofiq Abdin yalnız pul üçün yazır anlamına da gəlməməlidi. Elə zamanlar olub ki, "Ulduz" jurnalında Abbas Abdullaya demişəm məni çap edin, qonorar da lazım deyil. Çünki o vaxtlar çap olunmaq çətin idi, mən, mənim kimi çoxları çap olunmaq istəyirdi.
   
   - Özünüzü sübut etmək üçün?
   
   - Gənclik dövrü idi də. Hətta bir qız üçün də yazırdım. İstəyirdim kimisə sevim, o da məni sevsin. İndi imzanın görünüb-görünməməsi o qədər də şərt deyil. Amma bəzən fikirləşirsən ki, əgər yazmırsansa elə ölmüş kimi bir şeysən. İndi yazmaq prosesinin özü asanlaşıb. Mənim 60-cı illərdən yazı makinam var idi. 1993-cü ildə Türkiyəyə gedəndə bilgisayarın nə olduğunu gördüm və bunun nə gözəl şey olduğunu anladım. Təsəvvür edə bilmirəm ki, adam necə əlyazma yaza bilər. Vallah, belə getsə 15-20 ildən sonra yazıçıların əlyazmasını axtaranda heç nə tapmaq mümkün olmayacaq.
   
   - Sergey Yesenin müsahibələrinin birində deyib ki, Aleksandr Bloku görəndə həyəcandan tərlədim. Çünki ömrümdə birinci dəfə idi canlı şair görürdüm. Salyandan, Qırmızıkənddən Bakıya gələn Tofiq Abdini kim tərlətdi?
   
   - 8-ci sinifdə oxuyanda "Azərbaycan gəncləri"ində kənddən göndərdiyim xəbərlər dərc olunmağa başlayıb. 15 yaşımda gənc müxbirlərin birinci respublika müşavirəsində iştirak etmişəm. İlk dəfə canlı şair, yazıçı görəndə Yesenindən fərqli olaraq məni tər-zad basmayıb. Çünki mən elə bil həmin dövr yuxulu olmuşam, şair, yazıçı gördüyümün fərqinə varmamışam. Yadıma gəlir, komsomolun mərkəzi komitəsindən fəxri fərman da almışdım. "525-ci qəzet"dəki dostumuz Yusif Rzayev hərdən zarafata salır ki, bu adam hələ də fəxri fərman almağı ilə fəxr edir. Mən də deyirəm 15 yaşında hər adama fəxri fərman vermirdilər axı.
   
   - Bayaq təriflədiyiniz bilgisayara aludə olanlar çox zaman qapalı insana çevrilirlər. Səhər tezdən "Danüzü yazıları" rubrikasında yazılar yazan, Bədii Tərcümə Mərkəzindəki iş vaxtının çoxunu bilgisayar arxasında keçirən Tofiq abi virtual aləmdə qapanıb qalmır. Əjdər Ol demişkən, hər zaman ətrafı tünlük olur. Bu iki xüsusiyyəti özünüzdə necə birləşdirə bilirsiz?
   
   - Sən də bilirsən ki, iş prosesim səhər saat 7-9 arası başlayır. İş prosesim deyəndə bir az yekə səslənir, amma eybi yox, qoy səslənsin. 70-ə doğru gedən insanlarıq də... Tezdən durub yazı-pozuya başlayanda və ya bilgisayarda yenilikləri oxuyanda evdə hamı yatır. İş yerimdəki bilgisayarda da məşğul olanda insanlarla ünsiyyətə ehtiyac duyduğum zaman yazdıqlarımı onun yaddaşına verib sən demişkən, real həyata qayıdıram. Xarakterimdə qərib bir şey var, yataq otağıma çəkildiyim zaman o biri otaqdan səs gəlməsə yata bilmərəm. Səsə çox öyrəşmişəm, tək qalmağı qətiyyən bacarmıram.
   
   - Səhər erkən oyandığınız kimi axşam tez yatmağınız da var. Televizorda axşam xəbərlərini izləmək ürəyinizdən keçmir? Fikirləşmirsiz ki, birdən fəxri ad almağınızı elan edərlər?
   
   - Birincisi, həyat tərzim, yaradıcılığım dövlətdən hansısa fəxri ad almağa imkan vermir. Bu dövlətin vətəndaşı olsam da, dövlət üçün heç bir iş görməmişəm. Bu üzdən umacağım da yoxdu. Tofiq Abdin qəzetlərdə köşə yazıb, qonorarını alıb, buna nə fəxri ad? Bu baxımdan efirdən özüm barədə heç bir şey eşitmək marağında olmadığımdan "Xəbərlər"i də izləmirəm. Ümumiyyətlə, 2001-ci ildən, Türkiyədən dönəndən bəri televizora baxmıram. İnternetdən aldı-ğım informasiyalar mənə bəs edir. Sənin təxmininə gəlincə, təki mənə fəxri ad versinlər, xəbəri səhər dost-tanışdan eşitməyə hazıram. Təbii ki, bu şad xəbərin muştuluğu da olacaq. Sənə bir söz deyim, Əbülfəs Qarayev mədəniyyət və turizm naziri təyin olunanda bilirsən ki, mən həmin nazirlikdə çalışırdım. Nazir dedi ki, fəxri adları yığışdıracağam. Mən də "Mədəniyyət" qəzetində belə bir yazı yazdım ki, bu addımı ilə Əbülfəs Qarayev mədəniyyət tariximizdə qala bilər. Amma tamam əksinə oldu. İndi fəxri adların verilməsi daha da artıb.
   
   - Deməli, bu sürətlə növbə sizə də çata bilər...
   
   - Cavanlıqda fikirləşirdim ki, filankəslərə ad veriləndən sonra növbə bizə də çata bilər. Lakin indi başqa cürdü. Filankəslər qurtarır, yerinə başqaları gəlir, sən yenə kənarda qalırsan.
   
   - Hər halda növbə sizə də yetişdi. Bir müddət prezident təqaüdü aldız...
   
   - Bu işi təşkil edənlərə təşəkkürümü bildirirəm. Həmin təqaüd xeyli əlimizdən tutdu, yaslarımızı, toylarımızı yola verdi.
   
   - Ötən həftə çap etdirdiyiniz köşə yazılarınızın birində dostunuz Aslan Qəhrəmanlının "Vergi mədəniyyəti" kitabına toxunmusuz. Bəlkə siz də bir "Yeyib-içmək mədəniyyəti" kitabı yazasız. Sizi tanıyanlar bilir ki, ye-yib-içmək təşkil etməyi, qonaqlıq verməyi yaxşı bacarırsız...
   
   - Evdə mətbəx işlərinə qarışmağım var. Buna görə də həyat yoldaşım, övladlarım tərəfindən az danlanmamışam. Bir çox yeməkləri evdə özüm hazırlayıram. Bayaq sən dediyin məsələlərdə bacarığım var. Bu da bir istirahətdi.
   
   - Həmişə sərbəst rejimdə çalışan Tofiq abini Mədəniyyət və Turizm Nazirliynin məmuru kimi görəndə çox təəccübləndim. Həmin dövrü necə yaşadız?
   
   - Çox zor. İşin saat 9-da başlayıb 18-də başa çatmasına bir təhər dözmək olurdu. Əsas məsələ rəsmi protokol qaydalarına əməl etmək idi. Allah orda çalışanlara can sağlığı versin, bir il də artıq orada işləsəydim yəqin ki, ölərdim. Məni həmin vəzifədə görüb təəccüblənən tək sən deyildin ki... Tanışlardan kim görürdüsə təəccüblənirdi. Soruşurdular ki, sən bura necə gəlib düşmüsən? Amma bilimirdim ki, bunu nə məqsədlə soruşurlar, məni bura layiq görmürlər, yoxsa... Hər halda, məmur həyatı çox uzun sürmədi və mən buna təəssüflənmirəm də. Yeni nazir gənc kadrlarla işləmək istədi və mən oradan sakitcə getdim, heç kimdən incimədim də. Mənə başqa iş təklif etdilər, dedilər ki, "Mədəniyyət" qəzetinin baş redaktoru ol. O zaman həmin vəzifədə dostum Nemət Veysəlli çalışdığından bu təkliflə razılaşmadım. Nemətin müavini olmağa razılıq verdim, bilirsən də bir müddət onunla birgə işlədim, sonra qəzetin rəhbərliyi dəyişdi və mən oradan getdim.
   
   - İstanbulla ulduzunuz niyə barışmır? Dünyanı heyran edən bu şəhərdən narazılığınızı az qala hər yazınızda vurğulamağa çalışırsız. Yaşadığınız illərdən İstanbuldan heç bir xoş xatirə qalmayıb?
   
   - Təbii ki, xoş xatirələr də, qoyub gəldiyim gözəl dostlar da var. Onlardan birini - Cahangir həkimi sən də tanıyırsan. Mənim İstanbula gedişim taleyin bir işi idi. Nazim Hikmətin 1925-ci ildə SSRİ barədə necə təsəvvürü var idi? Elə bilirdi SSRİ dünyanın cənnətidi, amma Türkiyə yox. Bir az böyük çıxmasın, mən İstanbula Nazim Hikmət Moskvaya gedən ovqatda getmişdim. Sonra gördüm ki, İstanbulda heç kim heç kimin umrunda deyil. Mən orda yazı-pozu ilə məşğul olurdum. İstanbulda isə ancaq qələmlə həyat qurmaq mümkün deyildi. Türkiyənin başqa şəhərlərində - Konyada, Bursada yaşaya bilərdim. İstanbul isə mənim xarakterimə uyğun deyildi.
   
   - Bu arada "Qobustan"da, "Ulduz"da çalışan dostlarımızın bir neçəsinin telefon nömrəsi mənə lazım oldu. İstədim zəng edib sizdən soruşum. Telefonunuzun yaddaşında onların nömrəsi qalıbmı?
   
   - İndiki vəziyyətdə yox. Məndə qəribə xasiyyət var, 50 yaşımın qeyd olunduğu məclisdə kimlərin nə qədər pul yazdırdığı siyahını bu gün də saxlamışam. Bilirəm nəyi soruşmaq istəiyrsən. Yazıçılar Birliyindən bu gün yalnız Arif Əmrahoğlu ilə aradabir zəngləşirəm, bir də "Ulduz"un baş redaktoru Elçin Hüseynbəyli ilə hal-əhval tuturam. Elçin də mənim qonşumdu ona görə. Bir zamanlar o binada çalışdığım insanlarla heç bir əlaqə saxlamıram. Məsələnin bu cür alınmasında həmin insanların günahı yoxdu. Taledi də...
   
   - Yaşından asılı olmayaraq dost-tanışların çoxu sizə abi deyə müraciət edir. Mətin və Günelin övladları sizə yeni titul qazandırıb baba kimi özünüzü necə hiss edirsiz?
   
   - Açıq etiraf etsəm, bərbad. Bunun da o qədər səbəbləri var ki... Bu mövzuda gözəl yazarımız İradə xanım Tuncayla çox söhbətlərim olub. İradə xanıma da dəfələrlə demişəm, bir də görürsən İbrahim gəlib oturur yanımda. Baxıram ona, fiikrləşirəm ki, vaxt gələcək nəvəm də mənim yaşıma gəlib çatacaq və bir gün o da olmayacaq. Həyatın qanunu belədi, hər şeyin sonunda bir yoxluq qalır. Sən, mən bununla necə mübarizə apara bilərik? Allah tərəfindən yaradılan quruluş belədi. Mənim təfəkkürümə qalsaydı heç evlənməzdim. 70 yaşın ərəfəsindəyəm, bu gün varam, sabah yox. Mən də bütün insanlar kimi bir gün çıxıb gedəcəyəm. Oğlumun, qızımın vəziyyəti məndən sonra necə olacaq? Həmişə belə şeyləri düşünmüşəm.
   
   - Sentyabrın 1-də doğum gününüzdü. Cəmi iki il sonra da inşallah, yubiley yaşına çatacaqsız. Bu ərəfədə söhbətimizi bədbin notlar üzərində tamamlamaq yaxşı düşməz...
   
   - Əslində sentyabrın 1-i qondarma ad günümdü.
   
   - Bunu başqa dostumuz desəydi elə bilərdim ki, qonaqlıqdan canını qurtarmaq üçün bəhanə tapıb...
   
   - Sözün doğrusu, doğum ilim də dəqiq deyil. Bizdə doğum şəhadətnaməsi-filan olmayıb. Uzun illərdən sonra şəhadətnaməni yazanda doğulduğum ili soruşublar. Bizimkilər də deyib ki, müharibə başlayan vaxtı doğulub. Götürüb 1941-ci il yazıblar. Amma atamın, nənəmin dediyinə görə, müharibə Krımda olanda doğulmuşam. Bu da olub 1943-cü ildə. Əmim həmin vaxt Krımda vuruşurmuş. Ona yazıblar qardaşının oğlu olub, adını da Əliqismət qoymuşuq. Əmim də yazıb ki, burda mənim Tofiq adında kapitanım var, xahiş edirəm uşağın adını Tofiq qoyun. Ay məsələsinə qalanda, komsomola keçirdik. Gördülər ki, sənəddə doğum günü göstərilməyib. Mən də dedim ki, yazın sentyabrın 1-i. Görürsən də doğum günümü özüm təyin etmişəm. Hər il yaşın üstünə yaş gəlməsi insanda sevinc hissi doğurmur.
   
   - Göz dəyməsin, yaşınızdan çox cavan görünürsüz...
   
   - Mənim də qazancım budu.
   
   
   
   

Siz heç uzandıqca uzanan, lakin mənasız bir sonluqla bitən filmə tamaşa eləmisinizmi? Kadrlar ötdükcə həyəcanın artır, indicə nə isə maraqlı bir hadisə baş verəcəyini ürək döyüntüsüynən gözləyirsən, amma heç nə yoxdur. Və bir də görürsən ki, film bitdi, sənsə hələ də ekran qarşısında fikirli oturmusan, gözlərin yol çəkir... Durmaq istəmirsən, "bayaqdan nə qədər vaxtımı aldı, niyə belə qurtardı?" deyə düşünürsən. Nəsə itirmiş kimi axırıncı dəfə qaralan ekrana baxırsan, orada isə ağ hərflər üzüyuxarı süzməkdə davam eləyir...
   
   Sizə elə gəlmirmi ki, elə bizim ömrümüz də belədi?! Hamımızınkı olmasa da, çoxumuzun ömrü maraqlı və cazibədar gözləntilər içində axıb gedir?! Ağlımız kəsəndən xəyallar qururuq, bilə-bilə ki, bu xəyalların çoxunu gerçəkləşdirmək imkanımız xaricindədi, yenə də özümüzə yığılmırıq. Qulaqlarımızı yağır eləyən " qismət", "tale" sözlərini qulaqardına vururuq, guya ki, bizdən əvvəlkilər avam olublar, bilik, savad qazana bilmədiklərindən öz güclərini, bacarıqlarını qiymətləndirmək gücündə deyillər. Elə ki, illəri yola salırıq, arzuladıqlarımızın mində birini həyata keçirə bilmədiyimizi görür, yavaş-yavaş çox şeylərlə barışmalı oluruq. Heç atılıb-düşməyin adı yoxuymuş, hər şey bizdən irəlidə bəlliymiş. " Keşkə, dünyanı yorub gələnlərin dediklərinə qulaq asaydım, özümü bunca yandırıb-yaxıb əritməzdim" desək də, bilirik ki, bundan sonra bir də dünyaya gəlsək, yenə həmin duyğu və həyəcanlarla yaşayacağıq. Lap uşaqlıqdan müdrik olmaq mümkün deyil, axı. Həm də maraqsızdı. İnsan ömrün bütün çalarlarını yaşamalı, bütün rənglərini görməli, istisində yanıb, soyuğunda donmalıdı. Elə həyatın gözəlliyi də onu dərk edənəcəndi. Elə ki, təhlillər başladı, hər şey marağını, ləzzətini itirir, sönük hisslərlə yaşamaqsa insanı bezdirir. Yaxşı ki, bu dərketmə tam deyil, yoxsa, yaşamaq marağı çox tez öləziyərdi, adam hər şeyi bilən və qabağına çıxana məsləhətlər verməkdən zövq alan zəhlətökən bir məxluqa dönərdi...
   
   
   
   ***
   
   Deyirlər, gəzmək ömürdən deyil. Mən bilmirəm, bu fikir nə dərəcədə doğrudu, yəqin çox səyahət edənlər bu kəlamın mənasını daha yaxşı anlayarlar, ancaq deyiləsi sözüm var. Bəzən məşhur, tanınmış adamlar haqqında danışanda, yazanda onun hansı xarici ölkələrdə olduğunu da mütləq vurğulayırlar. Guya ki, bu səfərlər həmin şəxsin fərdi məziyyətlərinə nəsə əlavə eləyir. Bəlkə də öz torpağının doğmalığını, ətrini daha dərindən duymaq, müqayisələr aparmaq, fərqləri görmək üçün bu vacibdi, ancaq deyərdim ki, insan ən az öz torpağını, yurdunu tanıyır. Ta keçmişdən üzübəri əlinə dəmir əsa alıb, dəmir çarıq geyinərək diyarbadiyar gəzənlərin haqqında çox düşünürəm. Anlamaq istəyirəm, görəsən, bu adamlar (çoxu da məşhur şair, rəssam, xanəndə olublar) nə axtarırlarmış?! İstidə, soyuqda qürbət elləri gəzib sərgərdan, dərviş həyatı onlara nə verirdi?! "Dünya dayanacaq yer deyil, ey can, səyahət eylə" deyən şairin ayaqlarını yerdən üzən hansı qüvvə idi?! Cavabını tapmasam da, bu düşüncələr məni heç vaxt yormur, amma oxucuları yormağa haqqım yoxdu, düşünürəm...
   
   
   
   ***
   
   Son illər hər məzuniyyətimin beş-altı gününü ata evində keçirməyi vərdiş halına salmışam. Baxmayaraq ki, ömrümün bəxtəvər və narahat, həyəcanlı və havalı günlərini keçirdiyim evin getdikcə köhnəldiyini, daha uzaq illərə gedib çıxa bilməyəcəyini görmək, onun bir gün uçurulub söküləcəyi haqqında söhbətləri eşitmək mənə əzab verir, yenə də bu beş-altı gündə ömrə yazılmayacaq günlər (dəxli yoxdu, kədərli və ya kədərsiz) keçirirəm. Buraları tərk edəndən bəri başıma gələnləri unuduram (daha doğrusu, unutmağa çalışıram). Saflaşıram, təmizləşirəm. Yenə də əvvəlki 17-18 yaşlı qız oluram. Məsum, dünyanın çox dolaşıq işlərindən hələ xəbərsiz, hamıdan və hər kəsdən ancaq yaxşılıqlar gözləyən, yer üzündə bədin, şərin varlığına inanmaq istəməyən bir qız... Gəlinimiz inəyi sağıb südü bişirənəcən evin arxasındakı yoncalıqda gəzişirəm. O illərdəki kimi, arabir qaçıram da. Uşaqlıqda qəribə bir vərdişim vardı: hirslənəndə, həyəcanlananda, bir şeydən təsirlənəndə qaçırdım. Bəlkə də bu yolla pisliklərdən qaça biləcəyimi güman edirdim, bilmirəm. (İndi də eləyəm, ancaq qaçmağa yerim yoxdu). Əyilib hər ota, çiçəyə diqqətlə baxıram. Bu illər ərzində çox şey dəyişib. Əvvəllər də buralarda gəzişərdim. Bir tərəfdə tut ağacları sıralanırdı, o biri tərəfdə qarışıq meyvələr əkilmişdi. Qəribədir, bir zamanlar fikrim-zikrim ancaq bu yerləri tərk eləməkdi. Niyə insan belədi?! Həmişə ən xoş günlərini uzaqlarda axtarır. Doğma, isti yerlərin qucağından ayrılıb yad şəhərlərin soyuq, laqeyd qoynuna can atır. Hələ üstəlik, doğulandan ölənədək bu yerlərdə yaşayan, ev-eşik, oğul-qız sahibi olan həmyerlilərinə yazığı da gəlir. Onları bu dünyadan xəbərsiz, burnundan uzağı görə bilməyən yazıqlar hesab edir. Guya ancaq uzaq şəhərlərdə oxuyub işləyən, özgə şəhərləri, ölkələri gəzib görənlər əsl insanlarmış, başqa cür yaşamaq ömrə nöqsanmış. Yaxşı ki, həyat öz diqtəsində israrlıdı və bizim kimi düşünənlərin müdaxiləsini saya salmır.
   
   ***
   
   Sovet dövründə " Don Kixotun uşaqları" adlı bir rus filmini tez-tez göstərirdilər. Əsərin qəhrəmanı doğum evinin baş həkimidi. Artıq gənclik və yeniyetməlik həddinə çatmış üç oğlu var. Arvadıynan bu uşaqların hərtərəfli qayğısını çəkir, hər şıltaqlıqlarına dözürlər. Oğlanlardan biri Antarktidaya getmək istəyir, ancaq işi düzəlmir. Bundan möhkəm dilxor olur. Axı, onun məqsədi var: qeyri-adi həyat keçirmək, qocalanda öz uşaqlarına, nəvələrinə öz macəralarından danışmaq istəyir. Atası isə ona məsləhət görür ki, gələcək uşaqlarına belə deyər: "Baxın, mən çox istərdim ki, Antarktidaya gedim, amma alınmadı, adi bir geoloq oldum"... Filmin sonunda gənc ana öz uşağından imtina edir, onu doğum evində atıb gedir. Bu zaman baş həkim-bizim qəhrəmanımız körpəni bələtdirib qucağına alır. Taksiyə oturanda sürücünün "nəyin olub, atacan?" sualına "oğlum olub" deyir və əlavə edir: "Bu, mənim həyatımda dördüncü hadisədi"... Deməli, əvvəlki üç oğlan da onun özünün deyilmiş, atılmış uşaqlarmış... Bu sadə filmdə mənim açmaq istədiyim çox sualların cavabı var. Uzun, ancaq mənasız bitən filmlərin əksi. Sadə süjetli bir serialı filmin gözlənilməz və insanda qürur oyadan sonluğu. Düşünürsən ki, onun Antarktidaya getməklə nümunə göstərmək istəyən oğluna belə cavab verməyə necə də haqqı var. Ailəsində və işində insan adına yaraşan ən gözəl əməllərə imza atan bu adamın uzaqlara getməsin ehtiyac varmı? Təbii ki, yoxdu. Yaxşı həkim, xeyirxah kollektiv rəhbəri, gözəl və nəcib ata... Doğmalarının atıb getdiklərinə yiyə durmağı, onlara lazım olan hər şeyi verməyi bacaran nadir ürək və vicdan sahibi. Öz övladsızlığını "sonsuzam" deyib faciəyə çevirənlərin əksinə olaraq təbiətin insana qıymadıqlarının yerini sevgisiynən dolduran ləyaqətli ər və ata... Belə insanların işığı dünyamızı günəşdən heç də az isitmir...
   
   ***
   
   Yoncalığın qırağıynan gəzə-gəzə bunları düşünürəm. Budaqdan-budağa qonan sağsağan dil boğaza qoymadan quruldayır. Onun səsi adamı həmişə xoş olacaqlara ümidləndirir. İndi nə deyir, görəsən? Yəqin ki, çörək dalınca uzaq-uzaq şəhərlərə gedən qardaşlarımdan hansısa gələcək...Bu həyət-bacada onların yeri necə də kədərli bir boşluq kimi görünür...
   
   Senekanın bir kəlamı var: " Tale elə bir qüdrətli qüvvədir ki, ona inananların qoluna girib aparır, inanmayanları sürüyüb aparır". Bu fikirlər məndə həm təşviş yaradır, həm də könül həyəcanlarımı sakitləşdirir.Tələbəlikdə bir dəfə məndən taleyə inanıb-inanmadığımı soruşanda dedim ki, inanmıram. O zaman inanaram ki, dedim, taleyim mənə olduca xoş, qeyri-adi bir sürpriz eləyər. Deyəsən, elə bu minnətimə görə də, taleyim məndən birdəfəlik üz döndərdi və məni öz xoş sürprizlərinə həmişəlik həsrət qoydu...
   
   Bir də düşünürəm ki, biz payımıza düşən ömrü insan kimi yaşamaq əvəzinə miflər yaratmaqla məşğuluq. Kimisə mütləq fərqləndirmək, kimisə də onun kölgəsində saxlamaq üçün dəridən-qabıqdan çıxırıq. Xoşbəxtlikdən həmişə yanılırıq, ancaq bu yanılmağımız zamanında həm özümüzə, həm də mifə çevirdiyimiz adama baha başa gəlir...
   
   Bu düşündüklərimi qələmə almaq istərkən sanki fikrimə dəstək olaraq bir filmə də baxdım. Yaxşı adı vardı: " Çayın axdığı yerdə..." Ata və iki oğul həmişə yaxınlıqdakı çaydan balıq tuturlar. Bəxtləri gətirən vaxt da olur, gətirməyən də. Oğlanlardan biri daha çevik və macərapərəstdi, riskdən qorxmur... İlk baxışda burada qeyri-adi, nümunə olacaq heç bir şey yoxdu. Ancaq filmin bütün məzmunu, qayəsi sonda artıq yaşa dolmuş, doğmalarını itirmiş kiçik oğulun dediyi beş-üç cümlədə cəmləşib...Həyatın və ölümün anlaşılmazlığını ifadə edən cümlələrdə...
   
   Həyat özü də elə sonsuz, axar bir çay kimidi. Biz də balıqçılar. Həyatdan və özündən nə istədiyini çox zaman başa düşməyən uğurlu və uğursuz balıqçılar... Əldə tilov, gözümüz sirli-sehrli suların dərinliyində qismətimizi gözləyirik. Kimimizin payına çox, kimimizinkinə az balıq düşür. Bəzilərimizinsə qarmağı boş qalır. Nə etmək olar? Həyatdı bu...

Elə bil dünyanın bütün xərcini məndən alıblar, borclarını mənim çiyinlərimə yükləyiblər. İnanın ki, səmimi deyirəm. Nə qədər cəhd etsəm də, nə qədər özümü biganə göstərməyə çalışsam da, amma qopub ayrıla bilmirəm. Son 10-15 gündə canıma hopmuş, yaxamdan yapışmış tərkidünyalığın, ümidsizliyin caynaqlarından. Elə bil onun bütün dırnaqları sancılıb ürəyimə və o dırnaqların dibindən qan fışqırır. Al qırmızı qan...
   
   Və mən həmin o al qırmızı qanın içərisində öləziyən ümidimi də, inamımı da, hətta üz-gözümün təbəssümünü də "suya çəkirəm". Özünüz təsəvvür edin. Bu rəngdə suya çəkilən inamın, ümidin üz- gözün görüntüsünü. Onda biləcəksiniz ki, nə qədər çətindi təklənmək, əl-qolu bağlı oturub gözləmək, gecə kipriklərindən, gündüz ayaqlarından dara çəkilmək. Deyəsən, bütünlüklə ifadə edə bilmədim. Çünki yaşadığım hisslər, duyğular, bir sözlə özüm və ətrafım elə bil yüz əli çubuqlu tərəfindən sorğusuz- sualsız, haldan, dildən düşənə qədər insafsızcasına, rəhm etmədən döyülüb...
   
   İlahi, bəndənin günahını səndən yaxşı bilən yoxdu. Lakin bəzən günah cəzayla müqayisədə mənə bir az ədalətsiz görünür. Asilikdə, naşükürlükdə qınama məni, bağışla. İçimdən gəldi, dedim. Çünki gördüklərim, eşitdiklərim, şahidi olduqarım, oxuduqlarım, seyr etdiklərim... bir sözlə bu məmləkətdə və bütövlükdə dünyada baş verənlər mənə o qədər qəribə, o qədər psixoloji cəhətdən sarsıdıcı, təzyiq göstərici bir formada hücumlar edir ki, onların qarşısında duruş gətirə bilmirəm. Fikirləşirəm ki, hamımızı, bütövlükdə bəşəriyyəti, kainatı- hər şeyi yaradan o Böyük Gücün sahibi niyə bəndələrin dünyaya baxışında, həyat tərzində, mənviyyatında, qabiliyyətində, bütövlükdə insanlığında bu qədər rəngarənrənglik yaradıb. Bu qədər fərqlər, bu qədər bənzərsizliklər və bütün bunların içərisində də insanın insana qarşı bu qədər zülümləri, basqıları, riyakarlığı, xəyanəti və nələri, nələri... Axı, bütün bunlar üçün dözmək, bütün bunlara cavab vermək üçün duruş gətirmək mümkün deyil.
   
   Hə, indi mən bax, elə bu içərisində olduğum yazı aurasında öz-özümə pıçıldayıram.
   
   
   
   sənə
   
   maraqsız görünə bilər
   
   bəlkə də
   
   necə yaşamağım
   
   amma
   
   səhərdən axşama
   
   və bəzən də
   
   əksinə
   
   susub
   
   bütün eşitdiklərimin
   
   səsinə
   
   qulaq asmaq
   
   sadəcə
   
   gözlərimlə danışmağım
   
   yəqin ki,
   
   sənə
   
   necə yaşamağım
   
   barəsində
   
   hər şeyi deyər...
   
   
   
   ***
   
   Bəli, ayrıla bilmirəm həmin auradan və elə dörd tərəfimə də nəzər salanda görürəm ki, o sıxıntı çalışdığım qəzetin otaqlarında da, əməkdaşların çöhrələrində də özünü biruzə verir. Hamı bir daxili gərginlik, bir sıxıntı, bir təlaş yaşayır. Və hər dəfə də iş yoldaşımız, qələm dostumuz Oqtayın adı çəkiləndə hər kəsin dodaqlarından qanadlanan ilk kəlmə bu olur:
   
   - Allah şəfasını versin, Allah kömək olsun!
   
   Bu Oqtayın çalışdığı illər ərzində "Ədalət"də qazandığı məhəbbətdi, diqqətdi, sevgidi. Və hər bir əməkdaş yaşından, dünyagörüşündən asılı olmayaraq, ona bir sayqı bəsləyir, onun şirin kəlamları üçün, hətta onun özünəməxsus şəkildə hər birimizi salamlama mərasimi üçün bir qəriblik, bir aclıq çəkir. Dəhlizdə addım səsləri eşidəndə istər-istəməz düşünürük ki, yəqin gələn Oqtaydı. Təəssüf ki, bu gün onun məruz qaldığı ciddi əməliyyat hələlik o arzumuzun çin olmasına imkan vermir. Amma Oqtayın yeri təkcə özünün iş otağında deyil, "Ədalət"in bütün otaqlarında, dəhlizində, nəşriyyatın bufetindən tutmuş, binasının hər yerində görünür. Deməli, Tanrı bu bəndəsini insanları sevmək üçün və insanların da ona sayqı duyması üçün göndərib. Neynəmək olar ki, bəzən insanın özünün də hansısa bir məqamda yol verdiyi yanlışlıq və yaxud da nöqsan sonradan müəyyən fəsadlar törədir. Amma Tanrıya çatan dualar mənim inancıma görə heç vaxtı yaxşıları darda qoymur. Düşünürəm ki, inşallah dostumuz da tezliklə xəstəxana divarları arasını özünün sevdiyi "Ədalət"in otaqları ilə əvəzləyəcək...
   
   
   
   ovuc içi boyda
   
   bir otaq
   
   nə var-gəl etmək olur
   
   nə də
   
   ağlı başında
   
   adam kimi
   
   durub-oturmaq...
   
   
   
   bu ovuc içi boyda otağın
   
   bir özəlliyi var -
   
   daşı-divarı,
   
   kilidi-açarı
   
   pəncərəsi-qapısı
   
   bir sözlə
   
   özü və adı
   
   bütünlüklə mənimdi -
   
   kirayəşinlikdən
   
   azad etdiyim
   
   içimdəki azadlığın
   
   bu otaqda
   
   çox orijinal
   
   gözəlliyi var...
   
   qurtulun asıllıqdan
   
   qurtulun adamlar...
   
   necə də gözəldi azadlıq...
   
   
   
   ***
   
   Dünya başdan-başa qəmin, kədərin üstündə bərqərar olmayıb. Müdriklər deyirlər ki, sevinclə kədər həmişə bu dünyada əl-ələ tutub gəziblər. Biri məclisin yuxarı başında oturanda, o birisi ayaq tərəfində gözləyir. Mən bu fikirlərlə tanış olanda yaşıma görə bir zamanlar gülümsəmişdim, inanmamışdım. Amma yaş öz sözünü dedi. Yaşayıb gördüm ki, doğrudan da dərdlə sevinc , göz yaşı ilə gülüş elə insanın bir növü özüdü, bədəninin sağ hissəsidi. Dərdə oylaq olanda, sol hissəsi sevincə cıdır meydanına çevrilir və yaxud da əksinə. Bir az da loru dildə desəm, gözümün biri ağlayanda o birisi gülür.
   
   Bu ağlayıb güldüyümüz və yaxud da gülüb ağladığımız dünyada bizə təsəlli verən müxtəlif məqamlar, müxtəlif inanclar və müxtəlif ünvanlar var. Hökm deyil ki, onlar hamısı hər gün ya əlinin altında olsun, ya gözünün önündə. Sadəcə, sənin içində bir insanlıq, bir də insanlığın İlahiyə, Tanrıya sevgisi olmalıdı. Həmin o insanlıq uca Tanrıya üz çevirəndə, onun ətəyindən yapışıb, onun halal yolunu saxlayanda gec-tez mətləb hasil olur. İnsan murada yetişir. Burada bir haşiyə çıxmağın yeridi.
   
   Mənə elə gəlir ki, böyük sevgilər böyük ürəklərin, böyük insanlığın içindən böyük Tanrıya yol getdiyinə görə, insan bir ömrə həmin məsafəni qət edə bilmir. Ona görə də Füzuli sevgisi, Məcnun divanəliyi, Leyli aşiqliyi neçə ömürdü ki, yol gəlir və gəlib bizdən də keçib bir az qabağa. Ancaq hələ Tanrıya çatmasına çox var. Bax, ona görə də təkcə o sevgilər, o həsrətlər vüsalla başa çatmır. Yəni vüsala qovuşmurlar.
   
   Əvvəldə dediklərimə qayıdıram. Həyatın sıxıntıları, zərbələri elə bil ki, bir az özbaşına buraxılıb və o da əliuzunluq edir. Həssasları, duyğusalları, daha çox vurmağa, daha çox caynaqlarında saxlamağa çalışır. Lakin inam, ümid o sıxılanları məhv olmaqdan hələ ki, xilas edir. Necə ki, mən özüm bütün sıxıntılarımın içərisində bir ümid işığı axtarıram, bir göz izi görürəm. Orda isə ümidimin, inamımın, sevgimin, dözümümün, bir sözlə, özümün sığına biləcəyim birisi var:
   
   
   
   yağışdan sonra
   
   göy üzü
   
   o qədər mavi
   
   və o qədər də
   
   işıqlı idi ki,
   
   gözlərin kimi-
   
   baxmaqdan doymurdum...
   
   ağlım başımdan çıxırdı,
   
   ürəyim sinəmdən
   
   həmin anlarda
   
   sənin gözlərini,
   
   yoxsa göy üzünün
   
   yağışdan sonrakı
   
   möcüzənin
   
   sahibi olduğunu
   
   ayıra bilməzdim mən...
   
   Allahım, bu möcüzəni
   
   əsirgəmə bəndələrindən!..
   
   
   
   Hə, nə qədər ağrılı olsa da, nə qədər sevincindən məst olsaq da bu dünya elə gördüyümüz kimidi və elə bu dünyanın da bəlkə yeganə gözəlliyi odur ki, elə gördüyümüz kimidi. Necə varsa elə.

(Beş oğlan, üç qız atasıydı Atam... Bir Oğlum və Bir Qızım var...
   
   Oğlum avqustun 18-də dünyaya gəlib. Hər il eyni şeyi düşünürəm və
   
   "Ah...Ah... Oğlum, - deyirəm, - çox yox, bircə ay da gec doğulsaydın, tarixi bir şəxsiyyətlə, dahi bəstəkarımız Üzeyir Hacıbəyovla bir gündə doğulmuş olacaqdın".
   
   
   
   Bu yazını çox ümidsiz başlayıram və düşünürəm ki, görəsən sona çatdıra biləcəyəm ya yox. Və bir də düşünürəm ki, necə qarşılana bilər bu yazı. Oğul-Ata münasibətlərində cinayət ladına qalxa biləcək hadisələri sənədli əsərlərdə az oxumamışıq. Bədii əsərlərdə belə bu dəfələrlə yazılıb, danışılıb və hətda bir çox zaman mən bir çox qəzetdə və xüsisiylə də son vaxtlar çox nadir hallarda lap elə ƏDALƏT qəzetində hətta atasını, babasını, nə bilim nənəsini öldürən insanların da olduğunu oxumuşam və bu məni çox heyrətə gətirib.
   
   Təbii ki, Atamla mənim aramda olan münasibətin bəlkə də məndən başqa heç kimsəyə dəxli yoxdur, amma bir zamanlar yazdığım SEVMƏK İSTƏYİRƏM ATAMI şeiri heç də bir mənalı qarşılanmadı və hətta ədəbiyyata yaxın insanlar arasında da çox zaman kinayə obyekti oldu. Ya bilərəkdən olur bu, ya da həqiqətən bu insanlar mənim o şerimin daxilindəki faciəni və daxili acını, daxili üsyanı görmək istəmirlər. Çünki mən atamı çox sevmişəm, bu sevgini də mən zaman-zaman, çox-çox illər öncəsi bir çox yazımda ifadə etməyə çalışmışam və ən ümdəsi bu ki, mən atam haqqında yazmaqdan bezmirəm və buna da inanın ki, mən bunu çox təbii hesab eləyirəm.Burada heç bir müştəbehlik və ya nəsə orijinal bir şeyin olduğunu da düşünmürəm. Ona görə bu yazını yazdığım anda mən yenə də onun o mazutlu əllərini və əsmər çöhrəsini gözümün qarşısında canlandırıram və yenə də illər öncəsi yazdığım o ATAMA MƏKTUBLAR poemamdan aşağıdakı sətirlər mənə əzab verməkdədir.
   
   
   
   Əllərin mazutlu, üstün mazutlu
   
   Dedilər fəxr elə bu üst-başınla.
   
   Sən də fəxr elədin, ay bədbəxt oğlu
   
   Gün altında yanan o göz-qaşınla.
   
   
   
   Verdilər beş manat mükafat sənə
   
   Özgələrin adı düşəndə dilə.
   
   Yandın övladının gələcəyinə
   
   Belə gün ağladın bizimçin, belə.
   
   
   
   Təbii, mənim özümü toplayıb ATA haqqında bir povest və roman yazmağa da gücüm çatar, çünki atamın həyatı mənə bunu yazmaq imkanını verir və onun həyatının elə detalları var ki, bu hər hansı bir bədii əsər üçün materialdır.
   
   Bu işi mən buraxıram daha samballı yazıçılara (mənim atam haqqında deyil, sadəcə iri şeylər yazmaq iradəsi baxımından) və mən sənədli şeyləri daha çox sevdiyim üçün, yəni qondarma şeylərdən zəhləm getdiyi üçün, ona görə də birbaşa ATAM MƏHƏRRƏM kişinin adını verirəm və ona olan ədalətsizliyimi və ona olan həsrətimi indi-indi daha çox başa düşürəm və onun da mənə qarşı çox sərt olduğunu görmüşəm və yaşamışam.
   
   Maraqlı bir şey: atama qarşı sərt olduğumu uzun illər öncəsindən bildiyim halda, mən nədən indi bu yaşda, bunu yazmağı məqam bildim? Belə bir detal mənə bunu aydınlatdı və mən kiçik qeydlərimi eləyib yazını sonraya qoymağı düşünsəm də, ağrı mənə güc gəldi.
   
   
   
    NƏYDİ BU DETAL?
   
   
   
   ... Oğlum yemək yeyəndə nəsə anasının ona qarşı çox daha mehriban olduğunu gördüm və bu son vaxtlarda daha çox olur. İndi o, Atadır. Gözəl bir müəssədə işləyir, mən də artıq onun özünü gözəl idarə edəcəyini bilib, anasının ona bir daha diqqətli olduğunu hiss elədim. Hər ikisi ana-bala həmin an mənim bir sözümə reaksiya verdilər. Mən bir az tutuldum, özümü tənha hiss etdim və həmən yan otağa keçdim...
   
   Və mən yan otaqda çox pərişan və duyğulu düşündüm: Tofiq, axı sən də atana qarşı sərt olmusan və bu sərtlik hətta bir çoxları tərəfindən "tərbiyəsizlik" kimi başa düşülərək bir şerin yazılmasına gətirib çıxarıb və hətta poemanda da üz ağardan şeylər heç də az deyil və üstəlik də müxtəlif məqamlarda sən atana qarşı sərt olduğun anları anladan şeylər demisən.
   
   Nəymiş bu şeylər: insan bir kolxozda bir traktorçu və səkkiz uşaq sahibi və ən böyüyü mən. Baş götürüb gəlmişəm Bakıya kimsəsiz və gəlib burda unversitetə imtahan verəndə mənimlə birgə adlı-sanlı yazarların uşaqlarının imtahan verdiyini və o anda ya bilgilərinə görə ya da atalarına görə "beşləri" alıb qırağa çıxdığını görəndə və mənsə attestatda bir dörd (qalanlar beş) kəsilib geri gedəndə (bunu mən daha geniş MONOLOQ povestimdə anlatmışam) daha başqa şey düşünmək üçün heç bir məqam qalmır və bir gün bu məqamın ən üst qatına çıxıb aldım qarşıma və dedim: "Yekə kişisən, səkkiz uşağın var, səkkiz, nə məcbur idi, nə olmuşdu neynirdin bu qədər uşağı? Görmürsənmi yaşadığın bu həyat həyat deyil? Bu çərləməkdir? Kimə lazımdı bu uşaqlar... kimə..."
   
   Bəli, sərtliyin ən imkansız anı burasıdır və atam, biz tərəfdə deyərlər: mağmun, mağmun üzümə baxdı. (Bu söhbət olur indiki Mirbəşir Qasımov küçəsi nömrə 24-də. Atam bir dostuma əlyazısında oxuduğum SEVMƏK İSTƏYİRƏM ATAMI şerinin məzmununu ondan eşidib və işini-gücünü buraxıb hirslə Salyandan Bakıya hesabat istəməyə gəlib). Mən davam etdim: Hə, dedim, yaşada bilməyəcəkdinsə nədən gətirdin bu uşaqları bu dünyaya?
   
   Bu bədii əsərdən bir vaqeə deyil.
   
   Bu bir Oğulun bir Ata ilə dialoqudur
   
   Oğul: Tofiq Abdin
   
   Ata: Məhərrəm Səmədoğlu
   
   Atam yazıq-yazıq, son dərəcə köməksiz, son dərəcə yenə də deyirəm mağmun-muğmun, yani indi hiss edirəm, güman ki, ağlamaqdan belə özünü zorla saxlayaraq, çox çarəsiz uzun bir susqunluqdan sonra (güman ki, yenə də deyirəm, bu susqunluq mən bilən ağlamamaq üçün bir məqamı ötürmək kimi biri şey idi) mənim də gözlərimi yaşlı görüb... çox köməksiz:
   
   Allah verir, oğlum,Allah!!!!!!!!
   
   Bu bir bədii əsərdən vaqeə deyil.
   
   Bu bir Ata ilə Oğulun dialoqudur.
   
   Oğul: Tofiq Abdin
   
   Ata: Məhərrəm Səmədoğlu
   
   Və mən son dərəcə acıqlı və son dərəcə insafsız və sərt (indi bütün bunlar mənə aydın olur ki, mən o anda məhz belə olmuşam): "Allah verir, Allah verir!!!!!!!! Allah mənim anamın qarnına gətirib uşaqmı qoyur?".
   
   İnanın ki, bu bir qondarma deyil və bu bir yazı yazmaq üçün uydurulan bir an deyil, bir məqam deyil. Bunu çox gözəl bilən mənim altmışıncı illər dostlarım var, indi yaşayır bəziləri...
   
   Bəli, bu dialoq indi ondan yaşlı olduğum bir zamanda, gəlib mənim barmaqlarımın ucundan ağrı kimi tökülür kompüterin ekranına və mən indi bu acını çəkirəm...
   
   Təbii ki, mən heç nəyi geri qaytaran deyiləm və güman ki, mənim bu ağrılarım bir çox qələm sahibi və oxucu tərəfindən nadanlıq kimi qəbul oluna bilər.
   
   Xatırlayarım, çox-çox illər öncə böyük rus şairi Afanasi Fetin bir etirafını oxumuşdum. Amma bu bir etiraf da deyildi. İnsanın içini çəkən bir vaqeə idi. Fet yazmışdı: elə anlar olurdu ki, mən tapançanı götürüb ANAMI öldürmək istəmişəm. Bu o zamanlar idi ki, artıq mən onun ağrılarına dözə bilmirdim.
   
   Təbii, bu cür, İstanbul türkləri demiş, aykırı, bizimcə bəlkə də nadanlıq kimi səslənən şeyləri ancaq və ancaq böyük insanlar və böyük dahilər eləyə bilərdi.
   
   Xeyir, bir əclaf da eyni məqama qalxa bilər.
   
   Və həyatın amansız paradkosu da budur!!!!
   
   Və Allahı sevərsiz, mənim heç bir iddiam yox, amma mən neyləyim ki, təbiətən bu cür yaranmışam və inanın ki, illər öncəsi ortaya qonan Türkiyənin böyük iş adamı və böyük insan Saqib Sabançının bir düşüncəsi də məni heyran etdi. Bilmirəm bunu bizim mətbuatda yazdılar yazmadılar. Amma bu bir əvəzsiz məqamdı.
   
   Saqib Sabançı gözəl bir müsəlman idi və buna baxmayaraq təkrar-təkrar vəsiyyət etmiş ki, məni mütləq ayağımda corabla basdırın. (Təbii ki, o üşüməyəcəyini də gözəl bilirdi. Bu yerdə mən başqa bir açıqlama yazım: Böyük fransız aktyoru Jerar Filip haqqında BİR GÖZ QIRPIMI adlı kitabın müəllifi, həyat yoldaşı Ann Filip (Hamlet Qocanın əvəzsiz tərcüməsində həmin əsər bizdə çap olunub) yazır ki, bəs Jerar qızı olduğunu eşidən kimi mağazaya qaçmış və bir uşaq ayaqqabısı alıb gətirmiş və demiş: ayaqlarına soyuq olar...)
   
   Saqib bəy inad etmiş: məni ayağımda corabla basdırın və əlavə etmiş : şayət bunu etməsələr, o zaman başımın altındakı vəsiyyət yazdığım zərfi açın və oxuyun. Zərf açılmış və orada yazılmışdı: Mənim əzizlərim, MƏN BU DÜNYADAN BİR CORAB DA GÖTÜRƏ BİLMƏDİM ÖZÜMLƏ).
   
   İzahı mümkünsüz sözlər!!!!!!!
   
   Atam haqqında mənim bü düşüncələrim təbii ki, mən bu dünyanı bəlkə də tam dərk etməzdən çox-çox qabaq içimə sinmiş və elə bu da məhz Məhərrəm adlı o kişinin qanından keçmədir, əgər bunu biz dərindən duymuş olsaq. Bu sərt davranışın altında hesaba gəlməz bir SEVGİ və MƏHƏBBƏT var ki, məhz mən ilk kitablarımdan birinin adını da boş yerə ATA SEVGİSİ qoymamışam.
   
   Mənim üçün doyumsuz bir tema və bütün günahlarmın başı və bütün sevgilərimin əzəli bir tema... Hər zaman əlimi uzatdığımda ovcumu doluracaq bir həyat və acı dolu bir həqiqət:
   
   ... Baxıram ki, səs-səmirsiz öləcəyik
   
   Yer üzündə qalmaq üçün
   
   Təsəlli yox
   
   Təsəllisiz öləcəyik.
   
   Sözlər quru təsəllidr
   
   Sözlə ömür başa gəlməz
   
   Bir nəsilin gəlişini-gedişini
   
   heç kəs bilməz
   
   bunun adı necə olsun
   
   Xoşbəxtlikmi?
   
    Səadətmi?
   
    Faciəmi?
   
   Mən beləcə yaşayıram faciəmi!

Nəşriyyatın dördüncü mərtəbəsində "çay içmək" hər dəfə eyni zamanda səmimi söhbətlərə, xatirələrə də yol açır. Belə məqamlarda "çay içmək" ehtiyacının harda tamamlanmağının da fərqində olmursan...
   
   Bu dəfə də tələbatın gündəlik sadə prinsipləri müxtəlif mövzulu söhbətlərin ucqarlarında əriyib itdi. Qonşu masada AST Telman haqqında fərqli versiyaların təsdiqlənməsinə həvəskar cəhdlər göstərilirdi, diskussiya o biri masaları da cəlb edirdi. Milyarderin taleyi misalında hakimsayağı verdiktlər də səslənirdi. Mövzu bizim masaya təzəcə "ötürülmüşdü" ki, Aqil Abbas tamam başqa bir ovqat yaratdı:
   
   - Məzahir, sən o Sabiri xatırlayırsanmı?
   
   Bundan sonra bizim masanın söhbət mövzusu konkretləşdi. Həyatdan vaxtsız köçən yaradıcı dost-tanışlar xatırlandı, onların unudulmaması üçün imkanlardan istifadə olunması məsələlərinə toxunuldu. Aqil Abbas başa saldı ki, bizə elə də dəxli olmayan məsələlərdənsə, tanış, doğma mövzulara üz tutmaq yaxşıdı. İstər ümumi söhbətlərdə, istərsə də yaradıcılıq işlərində Aqil Abbasın belə yanaşması həssas bir təəssübkeşlik, eyni zamanda xarakterinin xeyirxahlıq missiyasını təcəssüm etdirirdi. Həm də unutqanlığa irad və etiraz...
   
   Mən öz payımı götürmüşdüm...
   
   "Baksovet", əvvəllər Qala divarlarına söykənən Zülfünün çayxanası, sonra metroya yaxın Həbibin çayxanası, axır vaxtlarda isə Filarmoniya bağının sonundakı çayxana... Bu qovuşuq məkanların tanışlıqları, dostluqları, sevdaları... Sabirlə də elə "Baksovet"in qarşısında tanış olmuşduq. Özü mənə yaxınlaşıb göyçaylı olduğunu, üniversitetin tarix fakültəsində oxuduğunu bildirmişdi. Qıvrım saçları çiyninə tökülən, həm də qəribə geyimlərdə olan bu yaraşıqlı qaraşını mən əvvəllər tanımamışdım və heç vaxt da ağlımdan keçirməmişdim ki, o, məhz Göyçayın ucqar Bəydövül kəndində doğulub böyüyər, o vaxtlar üçün prestijli sayılan bir fakültədə təhsil alar. Sonralar bizim görüşlərimiz həm Bakıda, həm də Göyçayda müntəzəmləşdi. Biz iki həmyerli bir-birimizi tapıb da başqalarından ayrılmamışdıq. Elə dostlarımız da eyni adamlar idi. 70-ci illərin əvvəllərindən üzü bu yana "Baksovet ölkəsinin" işıqlı gəncliyi bütövlükdə dostluq, qardaşlıq münasibətini, əxlaqını yaşadırdı. Ən dəyərlisi də bu idi ki, hər kəsin özünəməxsusluğu və öz yeri vardı.
   
   Biz Sabirlə daha yaxın olandan sonra mən tez-tez onun qoltuğunda həm də Nazim Hikmətin cildlərini görürdüm. O, əvvəllər özünün şer yazdığını bildirmədiyi üçün bu məsələni saxlayaq bir az sonraya. Və sizə Sabirin çox səmimi, istiqanlı dostluğundan, həyatsevərliyindən danışım. Yayda-payızda vilvet ayaqqabı, vilvet şalvar və qanovuzdan tikilmiş köynəklər, qışda isə Bakıda bəlkə də dəbdə olan ən uzun paltoda gəzən Sabir son tikəsini, son qəpiyini də dostla bölüşməyə can atardı. Yeməyindən, siqaretindən kəsib çox çətinliklə aldığı istənilən paltarlarını dostlarından hər hansı birinə ürək açıqlığı, ləzzətlə bağışlayardı. İş-gücünü atıb dostla hara desən gedərdi, səbəbini, məqsədini soruşmadan gedərdi. Əslində Sabir bizlərdən bir az tez ailə həyatı qurduğu üçün gərək onu belə məsələlərdə heç incitməyəydik. Mənim onu hərdən bir "Qaqat" deyə çağırmağım vardı. Sabir də hər dəfə soruşardı ki, bu nə sözdü e, mənə deyirsən, mənasını bildirsənə? Şübhələnirdi, elə bilirdi, nəsə xoşagəlməz bir zarafat və ya sataşmaqdı yəqin. Dostlar arasında belə işlərimiz olurdu. Kimdən də soruşurdu, bu sözün mənasını bilən "tapılmırdı". Əslində məsələyə ciddi yanaşılmırdı, o üzdən.
   
   Bir gün dəniz kənarında unudulmaz dostumuz Nadir Cabbarovla birlikdə söhbət edərkən yenə Sabirə "necəsən, Qaqat"? - deyə müraciət etdim. O da tez Nadirdən yapışdı ki, bəlkə sən biləsən, hərdən bu Məzahir araya salıb məni belə çağırır. Nadir də özünəməxsus tərzdə: "Alə, Qaqatın nə olduğunu nöş bilmirsən? Qara kəhrabadür də, elə sənin kimi...".
   
   Sabir məşhur tənqidçidən eşitdiyi bu sözlərin məmnunluğunu mənə də bir təşəkkür iltimatı olaraq xeyli müddət içində, ruhunda gəzdirdi. Yəni bildi ki, Qaqat qiymətli qara kəhrəbaya deyirlərmiş.
   
   Sabirin də işləri bir çoxumuz kimi bəzən alınmırdı. Belə məqamlarda ona Vaqif Cəbrayılzadə (Vaqif Bayatlı Odər) və Anar müəyyən köməkliklər göstərirdilər. O, Anarın da, Vaqifin də, başqa xeyirxahlarının da yaxşılıqlarını heç vaxt unutmadı...
   
   ...İlk dəfə şerlərini mənə göstərib oxuyanda təəccübləndim, sonralar heyrətləndim. Səbəb də bu idi ki, bu gözəl, bənzərsiz şerlərin müəllifi dostum Sabir Əhmədov idi. O, az müddət ərzində tamam ayrı bir anaxoret üslubun təməlini qoyan (və ya yeniləşdirən) əzabkeş istedad kimi qəlblərə yol tapırdı. Büsbütün belə də deyildi. O yalnız özündən, öz içində boy atan kədərli ovqatından yazanda tərki-dünya olurdu. Sabirin təkliyi, tənhalığı, dərindən diqqət yetirdikdə xanənişinlik də deyildi. Çünki onun şerlərində başdan-başa quraqlıq hökm sürmürdü, bu şerləri oxuduqca qurumuş bir ağacın da yaşıl nəğməsini eşidirdin.
   
   Mən bilərəkdən Sabir Adilin şerlərindən nümunə göstərmirəm. Bəlkə elə bu səhifədə, bəlkə də başqa səhifədə və ya növbəti nömrələrdə onun məndə olan şəkillərindən biri ilə kitablarındakı şerlərindən də təqdim edəcəm. Sabir Adil bu diqqətə haqqı çatan şairlərimizdəndir. O həm də vaxtsız itirdiyimiz yaradıcı dostlardandır. Şahmar Hüseynov kimi, Natiq Səfərov kimi, Nadir Cabbarov kimi, Pərviz Əliyev kimi...
   
   
   
   
   
   P.S. Sabir Adil istedadlı şair olmaqla bərabər, hələ Sovet rejimi zamanı öz türkçülüyü, cəsarəti, sevgisi ilə seçilən gənclərdən idi. Bəlkə də oğul övladına məmləkətdə Alpay adını qoyan ilk ata Sabir Əhmədovdur. Sonralar onun soyadındakı dəyişiklik isə canından artıq sevdiyi qardaşı Adillə bağlıdır.
   
   
   
   ***
   
   ...Sabir Adilin şerlərini "Bayat" səhifəmizdə oxuya bilərsiniz

... "İspalkom"un dedikləri iki saat idi ki, tərs dəyirman kimi sədr Əsədin başında fırlanırdı. Xüsusi ilə uzun-uzadı çək-çevirin sonluğu: "Qasımov, bu gedişatdan bir yaraşıqlı töhmətlə canını qurtarsan papağını at göyə. Get, araşdır gör səbəb nədi, günahkar kimdi?..." On il duz-çörək kəsəsən. Qağa, orda durma, bura keç. Uzaqda oturma, yanımda otur... İndi qupquru söz buz kimi sir-sifət... Qasımov ey, barı Əsəddə yox. Qasımov"...
   
   ... Sürücü maşını düz darvazanın qabağında saxladı. Əsəd kişi bir ayağı yerdə, bir ayağı maşında dedi:
   
   - Çaydan-çörəkdən ye, gəl...
   
   Sürücü heç nə demədən maşını sürüb uzaqlaşdı. Sədr bir xeyli darvazanın enini, uzununu gözdən keçirdi. Elə diqqətlə baxırdı ki, elə bil birinci dəfə idi görürdü. Sonra bir siqaret yandırıb yol aşağı, yol yuxarı baxdı. Yol boş idi. Günortanın bürkülü havasından hamı çəkilmişdi evinə. Siqareti yerə atıb tapdaladı. Alaqapını yüngülcə itələyib keçdi həyətə. Cərgə ilə əkilmiş ağacların arası ilə üzlük daşları döşənmiş cığır uzanırdı. Tələsmədən addımlayıb çatdı pilləkənə. Başını qaldırıb baxdı yuxarı. Aynabəndin girişində arvadı çıxdı qabağına. Mavi rəngli xalatın 7-8 düyməsindən çox olsa 2-3-ü bağlıydı. Yaşı altmışı haqlasa da şirmayi rəngli, dolu bədəni adamın gözünə girirdi. Əsəd kişi arvadının görünən yerlərinin görünməyən yerlərindən çox olduğunu isti hava ilə əlaqələndirsə də maraqlandığını gizlədə bilmədi. Bəlkə də heç özü cəhd etmədi. Arvad ərinin diqqətini cəlb etdiyinə sanki sevindi, naz-qəmzə ilə gülümsəyib dedi:
   
   - Keç, əyləş. Təzə çay dəmləmişəm...
   
   Kişi cavab vermədi. Gözləri çevrilib gedən arvadının indiyə qədər əhəmiyyət vermədiyi yançaqlarının qəribə silkələnməsində olsa da, ayaqları onu stolun yanına gətirib çıxardı...
   
   Arvad çayı ərinin qarşısına qoyub dayandı. Getmədi. Kişi stəkanı nəlbəki qarışıq özünə tərəf sürüşdürüb baxdı arvadın üzünə. Arvadın gözlərinin, sir-sifətinin ifadəsindən hiss olunurdu ki, nəsə, qeyri-adi bir söz demək istəyir. Kişi bir də arvadı başdan-ayağa nəzərdən keçirib yorğun-yorğun dedi:
   
   - Hə, noolub? Təzə nə eşitmisən, ay arvad?
   
   Arvad sanki bu sözlərə bənd idi. Dəvət-zad gözləmədən qarşısındakı stulu çəkib əyləşdi. Əvvəlcə stolun örtüyünü sığalladı, barmaqlarını ora-bura "qatladı". Sonra xalatın ətəyi ilə yumru dizlərini örtməyə çalışdı... Bir-neçə dəqiqə keçdi... Xülasə, başlanğıc üçün bir-neçə variantı götür-qoy ettsə də, elə dədə-baba qaydası ilə söhbətə başladı:
   
   - Bu gün bilirsən Mürsəlin arvadı mənə nə deyib?
   
   Kişi nə deyildiyin soruşmamışdan qabaq Mürsəlin kimliyini dəqiqləşdirməyi vacib bildi:
   
   - Mürsəl kimdi?
   
   - Tanımırsan? Sənin saman briqadirin.
   
   Kişi az da olsa diqqətini cəmlədi?
   
   - Nə deyir?
   
   ... Arvad deyəsən söhbətin belə tez konkretləşməsini gözləmirdi. Başını sinəsinə əyib, bayaqdan ərinin ağzına zillənmiş gözlərini düz stolun ayaqlarına qədər endirdi və qırıq-qırıq dedi:
   
   - Deyir ki, Mürsəlin hər gün gecə yarısı çıxıb gedir, səhərə yaxın gəlir...
   
   Arvad səsinin tonunu bir az da aşağı salıb, bir-neçə dəfə udqundu:
   
   - Özü də deyir ki, qayıdanda da bir təhər qayıdır ey, səhərəcən qoymur yatmağa...
   
   Kişi stəkanı nəlbəkiyə qoyub tamam-kamal, bütün fikri-zikri ilə "qayıtdı" otağa:
   
   - Gecələr hara gedir ki?
   
   - Deyir, gedir kluba...
   
   - Kluba? Əsəd bu gün ikinci dəfə həqiqətən təəccübləndi. Birinci dəfə "ispalkom" ona Qasımov deyəndə, ikinci dəfə də elə indi.
   
   - Nə var ki, klubda?
   
   ... Arvad oğurluq üstə tutulmuş uşaq kimi qızardı, amma sözü ki, buracan gətirmişdi, axıra qədər deməliydi, vəssəlam. Ona görə də xırda tərəddüdləri asanlıqla kənarlaşdırıb dili dolaşa-dolaşa dedi:
   
   - Kino göstərirlər. Kinoda da çılpaq kişilər, çılpaq qadınlar olur...
   
   ... Sədr əvvəl-əvvəl bir şey anlamadı. Elə bil arvadın dedikləri ona çatmadı. Tələsə-tələsə ciblərini eşələyib siqaret qutusunu tapdı, bir siqaret yandırıb qalxdı...
   
   ... Sürücü maşını idarəyə tərəf döndərmək istəyəndə sədr dilləndi:
   
   - Dönmə, bala. Sür sahəyə.. ot biçini gedən yerə...
   
   ... Ot biçən traktor dayanmışdı sahənin ortasında. Beş-üç nəfər kürəklərini traktorun təkərinə söykəyib oturmuşdular. Sədr maşının qapısını açıb yerə düşmədən soruşdu:
   
   - Hanı Mürsəl?
   
   - Odey, lafetin kölgəsində...
   
   ... Əsəd kişi azca irəli meyllənib ensiz dərənin o biri qırağındakı təpənin üstündə dayanmış lafeti gördü. Cəld maşından düşüb yeyin-yeyin yeriyib təpəyə sarı getdi...
   
   ... Lafetin təkərlərinin arasından bir cüt ayaq uzanmışdı kənara. Sədr aşağı əyilib kepkasını burnunun üstünə endirmiş, əllərini boynunun üstünə dalında çarpazlamış Mürsələ xeyli tamaşa etdi. Briqadir elə yatmışdı ki, sanki evdə rahat yorğan-döşəkdə idi... Əsəd kişi dikəlib bir siqaret yandırdı, sonra nə fikirləşdisə ayaqqabısının ucu ilə Mürsəlin ayaqlarına iki-üç yüngülvari təpik vurdu. Mürsəlin gözlərini ağır-ağır açıb qarşısında boz rəngli pencək ətəyi, qara şalvar gördü. Ordan yuxarı görünmürdü. Dirsəyinin üstə dikəldi, sürüşüb lafetin altından çıxdı. Əsəd kişini görüb tez qalxmaq istədi, belinin ortasında peyda olan kəskin ağrı onu aşağı çəkdi. Yenə də canını dişinə tutub ufuldasa da sədrlə üz-üzə durdu. Əsəd kişi Mürsəlin batıq ovurdlarına, solğun sifətinə, çuxura düşsə də parıldayan gözlərinə baxıb çevrildi və yalın beli uzunasına tələsmədən çıxıb getdi. Mürsəl quzu kimi dinməz-söyləməz düşdu sədrin böyrünə... Sədr Mürsəlin gözləmədiyi anda və bir başa, girişsiz-filansız dedi:
   
   - Beləcə, Mürsəl kişi, danış görək klubda nə var, nə yox? Çılpaq arvadların, çılpaq kişilərin vəziyyəti necədi?
   
   Mürsəl ot biçininin, ot toplantısının gedişatı haqqında məlumat vermək üçün özünü tam hazır vəziyyətə gətirmək üzrə idi ki, eşitdiyi sualdan karıxdı... Sədr briqadirin əlacsız görkəmindən, bir anın içində məzlumlaşan sir-sifətindən maksimum yararlanmaq üçün qəsdən söhbəti daha da qəlizləşdirdi:
   
   - Mənim cibimdə bilet gəzdirən partiyaçıma bax! hanı sənin kommunist vicdanın?
   
   Ot yerdə, tayaların başı açıq, bu da kefdə, damaqda... Əsəd kişi özü də bilmirdi ki, nədən başlasın, harda qurtarsın. Bütün günü klubda baş verənləri geridə qalmış ot top- lanışı ilə əlaqələndirməyə çalışsa da, hələ ki, ağlabatan nəticəyə gələ bilməmişdi. Ona görə də vaxt qazanmaq üçün siqaret çıxarıb yandırdı, ləzzətlə sümürüb tüstünü Mürsəlin başı üzərindən havaya üfürdü. Mürsəl sədrin qəfil susmasından az da olsa özünə gəlib oğrun-oğrun nəzərlərini yuxarı fırlatdı. Sədrin sir-sifətindəki ifadə bayaqdan dediklərinə qətiyyən uyğun gəlmirdi. Bəlkə də belə deyildi, amma ona elə gəldi ki, sədrin gözlərində qəzəbdən, haqq-hesab tələb etməkdən çox sirli, anlaşılmaz bir maraq var... Bax, elə bu "ipucu" Mürsəli cəsarətləndirdi, dili açıldı:
   
   - Sədr, başına dönüm, kluba təkcə mən getmirəm ki, çox adam gedir. O dediyiniz də nə təhər şeydisə bir dəfə baxanda istəyirsən bir də baxasan... Vallah, dayanmaq olmur...
   
   ... Mürsəl klubda gördüklərini, evə döndükdən sonra baş verənləri xırdaladıqca sədrdə yaranan dəyişiklikləri hiss edirdi və təsvir etdiyi əhvalatların miqyasını bir az da genişləndirirdi...
   
   ... Sədr çoxdan unutduğu, düşüncələrindən silməkdə olduğu tələbatın, istəyin oyanışı, yenidən qayıdışı ilə ayrıldı Mürsəldən...
   
   ... "İspalkom" iclasın bitdiyini elan edib, hamıynan sağollaşdı, Əsəd kişiyə çatanda dedi:
   
   - Qasımov, sən qal...
   
   ... Kolxozun yada düşən, düşməyən, yerinə yetirilən, yetirilməyən göstəriciləri müzakirə olunandan sonra "ispalkom" yayxandığı kreslodan xeyli qabağa "dartınıb" dedi:
   
   - Qasımov, Mürsəlin işindən bir şey aydınlaşdıra bildin? Bilirsənmi ki, bu geriliyin səbəbini gec-tez yuxarıdakı soruşacaq. (Baş barmağı ilə başının üstündəki tavanı göstərdi).
   
   ... Hər şey bir anda baş verdi. Sədr bütün günü başında onu girinc eləmiş "deyim, deməyim" müşkülünün kürəyini yerə vurub, arvadından, Mürsəldən eşitdiklərini yerli-yataqlı, bəzəkli-düzəkli çatdırdı "ispalkom"a. "İspalkom" gecə yarısı göstərilən kino haqqında Əsəd kişinin verdiyi məlumatı o qədər diqqətlə, hayıl-mayıl dinləyirdi ki, hətta arabir, qeyri-ixtiyari söhbətə belə bir münasibət də bildirirdi:
   
   - Ə, nə danışırsan?
   
   ... "İspalkom" qapının ağzında göstəriş gözləyən katibəni müştəri gözləri ilə süzüb gümrah, şux səslə dedi:
   
   - Ay qız, kinonun müdirini təcili çağır yanıma. Bu müra-ciət artıq qızlıq çağları ilə otuz il əvvəl üzülüşmüş katibəyə əla təsir etdi. Gözlərini süzdürüb, özünü silkələyə-silkələyə otaqdan çıxdı...
   
   ... Əsəd kişi çəpərin ayağındakı kiçik qapını açıb keçdi klubu əhatəyə almış bağa. Saat ikiyə işləyirdi. Ağacların arası ilə əyilə-əyilə yaxınlaşdı klubun pəncərəsinə. Pəncərədən düşən işıq gah zəifləyirdi, gah da güclənirdi. Mürsəlin danışdığı kino təzəcə başlamışdı...
   
   ... Əsəd ayağının ucunda səssiz-səmirsiz qalxdı ikinci mərtəbəyə. Arvad aynabənddəki çarpayıda uzanmışdı. Ala-bula odeyalın bir tərəfi sürüşüb düşmüşdü döşəməyə. Arvadın sinəsi, qolları açıq idi. Arvadın yatmış, yoxsa oyaq olmasını müəyyən etmək çətin olsa da Əsəd kişi heç buna cəhd də etmədi. Yüngülcə arvadın qoluna toxundu, xırıltılı səslə dedi:
   
   - Dur, düş aşağı...

Azərbaycanda Milli Ordunun əsgərlərinin sayından bir qədər az olan bir jurnalist ordusu var. Eləcə də ölkədə qəzetlərin sayı qədər jurnalist təşkilatları var. Və əslində bu jurnalist təşkilatlarının 6-7-sini çıxdıqdan sonra qalanları mətbuatın və jurnalistlərimizin problemlərini deyil, öz problemlərini həll etmək üçün yaradılıb, yəni qrant üçün. Hərə bir cür dolanır, onlar da elə dolanır, etirazımız yoxdur.
   
   Onu da qeyd edim ki, nə qədər kasıb olsalar da jurnalistlər çətinə düşən həmkarlarını heç vaxt darda qoymayıb. Hər kəs öz imkanı daxilində gücü çatan qədər kömək əlini uzadıb. Bu günlərdə bunun bir daha şahidi olduq. Mərkəzi Klinik Xəstəxanada müalicə xərclərini ödəyə bilmədiyi üçün evini satlığa çıxaran Azərbaycanın görkəmli bir jurnalistini qələm dostları tək qoymadı. Düzdür, həmkarlarımızın etdiyi yardım xəstəxana xərclərinin 15-20 faizini ödəyə bilmir. Söhbət sosiskada deyil, söhbət vnimatelni olmaqdan gedir. Biz yanğını söndürmək üçün dimdiyimizdə bir damla su gətirən qaranquşlarıq. Hərçənd ki, həyatımızı bu xalqın maariflənməsinə, bu xalqın problemlərinin çözülməsinə, xalqımızın mənəviyyatına və mədəniyyətinə sərf edirik.
   
   Məsələ nədi? Bildiyiniz kimi, bütün dünyada həmkarlar təşkilatları dövlət içində bir dövlətdir. Həmkarlar təşkilatları dünyada ən böyük ictimai təşkilat sayılır. Dünyanın ən inkişaf etmiş dövlətlərində belə hökumət həmkarlar təşkilatları ilə hesablaşmalı olur, bir masa arxasında oturur və sair və ilaxır.
   
   Azərbaycanda da çox güclü (dünya səviyyəsində olmasa da elə öz səviyyəmizdə) həmkarlar təşkilatları var. Xarici şirkətlərin Azərbaycanda at oynatmasının qarşısını alan da az-çox bu həmkarlar təşkilatlarıdır. Və o həmkarlar təşkilatları da Respublika Həmkarlar Konfederasiyasında birləşiblər. Düzdür, Konfederasiyaya daxil olmayan həmkarlar təşkilatları da var. Amma onlar o qədər də böyük söz sahibi ola bilmirlər.
   
   Biz "Ədalət" qəzeti olaraq özümüzün həmkarlar təşkilatımız var və Respublika Mədəniyyət İşçilərinin Həmkarlar Təşkilatının tərkibində Respublika Həmkarlar Konfederasiyasında qeydə alınmışıq.
   
   Diqqət edin, biz qəzetik, amma Mədəniyyət İşçiləri Həmkarlar Təşkilatının içindəyik. Niyə? Türklər demiş, sorun bu.
   
   Azərbaycanda mədəniyyət işçiləri çoxdur, yoxsa jurnallistlər? Yuxarıda qeyd etdik ki, bizim sayımız Milli Ordunun əsgərlərinin sayından bir az azdır. Necə olur ki, mədəniyyət işçiləri öz həmkarlar təşkilatını yaradır, jurnalistlər yox? Necə olur ki, mədəniyyət işçiləri (söhbət mədəniyyət və ya qeyri-mədəniyyət işçilərindən getmir, söhbət həmkarlardan gedir) birləşib öz təşkilatlarını yarada bilirlər, Konfederasiyaya daxil ola bilirlər və Konfederasiyanın imtiyazlarından yararlana bilirlər, amma biz yox?
   
   Gərək ki, belə bir təşkilat var idi, 93-94-cü illərdə bir az boy göstərdi, amma işi qura bilmədi, jurnalistləri, yəni mətbu orqanlarını öz ətrafına cəmləyə bilmədi. Və indi deyəsən adı var, yeri gəldi-gəlmədi hamıya "Qızıl qələm" paylamaqla məşğuldu, ya da ayrı-ayrı fərqlənmə diplormları paylamaqla.
   
   Həmkarlar Təşkilatı yaratmağımızın vaxtı çatmayıbmı?! Əslində çox gecikmişik. Amma keçmiş böyük qardaşlarımız ruslar demiş, lüçşe pozdno, çem nikoqda.
   
   Söz Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin, eləcə də elektron vasitələrinin və televiziyaların rəhbərlərinindir. Bir araya gəlmək lazımdı, masa ətrafında oturub qonuşmalıyıq, bu məsələnin mütəxəssislərini də dəvət etməliyik və bu işi iş bilənlərə tapşırıb öz Həmkarlar Təşkilatımızı yaratmalıyıq. Konfederasiyaya da müraciət etməliyik, onlar da bizə yardımçı olsunlar, çünki onlar bu məsələdə professionaldırlar.
   
   Və özümüz güclü bir Həmkarlar Təşkilatı yarada bilsək jurnalistlərin bir çox problemlərini, hətta ev problemlərini belə həll edə bilərik. Yoxsa birimiz xəstəxanaya düşəndə əl açıb qapılara düşmərik. Təbii ki, söhbət öz qapımızdan gedir, başqa qapılardan getmir.
   
   Buyurun, dostlar, söz bizimdi. Əgər doğrudan həmkarıqsa, gəlin təşkilatımızı yaradaq.