...Elmi kəşflər və ixtiralar həyatın tələbatından, başqa sözlə zərurətdən meydana gəlsə də, çox zaman sırf təsadüfdən ortalığa çıxır. Deməli, fəlsəfi kateqoriyalar olan zərurət və təsadüf anlayışları inkişafın, texniki tərəqqinin əsas stimullarıdı desək, yanılmarıq. Bu dolaşıq və özümüzə də çox az anlaşılan mübahisələrimizi əsaslandırmaq üçün elmin tarixinə müraciət edək.
I əsas.
Arximed su ilə dolu hamam vannasına (o dövrlərdə hamamların və hamam vannalarının müasir formada mövcudluğu xeyli mübahisəlidir-Kursiv özümündü) uzandıqda, suya salınmış cismin (cism dedikdə alimin bədəni nəzərdə tutulur-V.Ə) öz xüsusi çəkisi miqdarında suyu sıxışdırıb vannadan çıxarmasını müşahidə etmiş və "Evrika" qışqırıb at kimi (uzaq ağsaqqallığından -V.Ə) şəhərin küçələrində qaçmağa başlamışdı. Bizi Arximedin kəşfi maraqlandırır və onun təqdim olunan anda çılpaq, yoxsa paltarlı olması qətiyyən müzakirə predmeti ola bilməz.
II əsas
Nyuton alma ağacının dibindən keçərkən başına düşən almanın təsirindən "Ümumdünya cazibə qanunu"nu elmə bəxş etmişdi. Almanın dəymiş, yoxsa kal olması yüz illərdi araşdırılır, lakin nəticə yoxdur. Sonralar Eynşteyn sübut etdi ki, almanın dəymiş, yoxsa kal olması deyil, hadisədə Nyutonun keçəl olması mühüm rol oynamışdır. Ağacın niyə məhz alma ağacı olması isə sirr olaraq qalmaqdadı. Mən şəxsən, qoz, armud, ərik ağaclarının varlığını qabardıb, alma ağacının xidmətinə kölgə salmaqdan çox uzağam.
III əsas
Mendeleyev lobaratoriyalarda ömrünü-gününü çürütsə də, sonda "Elementlərin dövrü sistemini" yuxuda gördü. Bu böyük alimin milliyyətcə rus olduğunu nəzərə alsaq, yatmazdan əvvəl spirtli içki qəbul edib-etməməsinin çox önəmli olduğu şübhəsizdi...
...Sonralar çoxları saatlarla hamam vannasında uzandı, alma ağaclarını çırpdırıb almaları tökdü başına, gecə-gündüz yatdı, amma nəfayda... Möcüzə bir dəfə olur... Diqqət edin, bu hadisələr haralarda baş verib? Yunanıstanda, İngiltərədə, Rusiyada... Halbu ki , hamamlar bizdə, Qubanın alma bağları bizdə... Yatmaqda ki, dünyada bizim kimi yatağan ikinci millət tapılmaz... Özü də hamamda yatırıq...Bütün bunlara baxmayaraq, heç vəchlə bədbinliyə qatlaşmaq yaramaz. Biz dahiləri bir saata yetişdirib bağışlayırıq insanlığın zəka xəzinəsinə. Son bir ildə ANS-də "SMS"-lə artıq yüzə yaxın dahi "kəşf edilib". Bu balaca məmləkətdə nə qədər dahi varmış, ilahi?...
...Qarabağ faciəsi saysız-hesabsız şair, yazıçı, politoloq, filosof yetişdirdi. Nəhəng potensiala malik millətik... Maşallah... Bu torpaq itgisi bir növü obrazlı desək, dönüb keçəl başa. Avropada qayçısına, darağına güman gələn cumur Qarabağa ki, bəs mən də dəlləyəm... Dəllək dedim, dəli könlüm pərvazlandı:
Yol yoxdu ayığa kəndirdən kəsə,
Kefli dərdlilərin çəlləyi olub.
Bilmirəm, ya dəvə, ya köşək, nəsə,
Köhnə hamamların dəlləyi olub...
Hamı qələm, qılınc çalıb, bəlkə də,
Adları yaddaşda qalmayıb, ancaq.
Şairsiz ölkələr olub, bəlkə də,
Dəlləksiz hamamlar olmayıb, ancaq.
Səs batıb hamamın daşında, qardaş,
Divar ucuz ölüm gətirib, belə.
Bu bulanıq suyun başında, qardaş,
Min ildi dəlləklər oturub, belə...
Şeytan barmaqlara sındı kəl gücü,
Tük qırxmaq əkməkdən gərəkli imiş.
Başsız məmləkətdə dəllək ülgücü,
Oraqdan, dəryazdan çörəkli imiş...
Deyəsən, mövzudan kifayət qədər uzaqlaşdım. Lakin diqqətli oxucu hiss etməmiş deyil ki, dəlləklik elminin araşdırdığımız məsələ ilə qırılmaz əlaqəsi var.
...Kiçik fransız alimi Fasyenin Yerevan saunalarında (hamamlarında - V.Ə.) kəşf etdiyi "Paralel xəttlərin kəsişməzliyi" teoremi Həndəsə elmində çox böyük sıçrayışdı. Amma bu kəşfi edərkən cənab Fasye hansı ekstremal vəziyyətdə olub (Ağlınıza ayrı şey gəlməsin. Söhbət "ağsaqqalın" vannada tək, yoxsa kiminləsə olmasından gedir-V.Ə.) bu haqda təəssüf ki, məlumatsızıq...
Teorem: Türkiyənin Ermənistanla sərhədləri açması, Qarabağ münaqişəsinin həlli ilə paralel aparıla bilməz. Çünki paralel xəttlər yalnız sonsuzluqda kəsişir.
İsbatı
Fərz edək ki, Türkiyə-Ermənistan sərhəd xətti ilə, Ağdam-Şuşa-Laçın şəhərlərinin mərkəzindən keçən xətt ATƏT-in Minsk qrupu müstəvisi üzərindədi. Deməli, teoremin isbatı bir başa həmin müstəvi üzərindəki A(ABŞ), F(Fransa), R(Rusiya) nöqtələrinin birləşməsindən alınan üçbucaqlıdan asılıdı. Baxdığımız üçbucaqlı bərabəryanlı deyil, onun tərəfləri yüz ildi ki, erməni xalqının oturacağına perpendikulyardı. Üç düz xətt bir oturacağa (erməni yanına -V.Ə.) perpendikulyardısa, Türkiyə-Ermənistan sərhəd xətti, Ağdam-Şuşa-Laçın şəhərlərinin mərkəzindən keçən xəttə paralel ola bilməz.
...Teorem müxtəlif vaxtlarda İqdır bələdiyyə başqanı, Sərkisyan və Nalbandyan tərəfindən də ayrı-ayrı üsullarla isbat olunub. Teorem hələ ki, Evklid həndəsəsinin tələblərinə uyğun isbatı üzərində dosent Y.Merzlyakov çalışır...
İstifadə olunmuş ədəbiyyat:
1. B.Yeltsin "Ter-Petrosyan postulatının Dağlıq Qarabağa tətbiqi" Moskva 1993.
2. C.Buş "Uçan ayaqqabının üç ölçülü fəzada trayektoriyası" Bağdad 2008.
Qeyd: Müəllif elmi rəhbəri professor S.Lavrova, məsləhətçilər bakalavr M.Brayzaya və aspirant S.Freyzerə qiymətsiz məsləhətəlrinə görə təşəkkür etməyə lüzum görmür.
